Nafnorð eru fallorð og fallbeygjast. Oftast vitum við hvernig orð fallbeygjast; við beygjum öll algeng orð án nokkurrar umhugsunar. Þetta lærist strax á unga aldri með talmáli.
Dæmi:
|
hér er garður um garð frá garði til garðs |
hér er blóm um blóm frá blómi til blóms |
hér er ljóð um ljóð frá ljóði til ljóðs |
Ósamræmi
En svo eru önnur orð sem við notum sjaldnar, og við erum ekki alltaf viss um hvernig þau beygjast í öllum föllum.
Það getur líka stundum orkað tvímælis hvernig sum orð beygjast; þetta á sérstaklega við um eignarfallið. Tökum sem dæmi orðið sjór, en það beygjum við á eftirfarandi hátt:
|
|
hér er sjór um sjó frá sjó til sjávar |
|
En svo segjum við: „Hann var til sjós á yngri árum.“ Í þessu tiltekna samhengi birtist málvenja sem virðist stríða gegn aðalreglunni um eignarfall orðsins sjór.
Þá getur verið gaman að skoða eignarfallsbeygingu sumra nafna (mannanafna/sérnafna) og hvernig við svo tilfærum þau í daglegu tali. Tökum sem dæmi nafnið Guðmundur. Það beygist svona:
|
|
hér er Guðmundur um Guðmund frá Guðmundi til Guðmundar |
|
En svo segjum við að einhver sé Guðmundsson og eigum þá við að hann sé sonur Guðmundar. Sama á við um Sigurð (til Sigurðar / Sigurðsson) og fleiri nöfn.
Fallbeyging til stuðnings við stafsetningu
Það er öllum hollt að kunna góð skil á fallbeygingu, og getur það t.a.m. hjálpað okkur að skrifa rétt. Þar má meðal annars skoða stafsetningarregluna sem segir að karlkynsorð sem enda á -ann, -inn og -unn í nefnifalli eigi að rita með einu n-i í þolfalli. Venjulega heyrum við engan mun á framburði þessara orða í nefnifalli og þolfalli og því verðum við að treysta á regluna.
Dæmi:
|
hér er himinn um himin frá himni til himins |
hér er morgunn um morgun frá morgni til morguns |
hér er aftann um aftan frá aftni til aftans |
Höfum jafnframt í huga að þegar þessi orð taka greini gilda reglur greinisins:
Hér er himinn-inn (nf.) um himin-inn (þf.)
Hér er morgunn-inn um morgun-inn
Hér er aftann-inn um aftan-inn
Spurning: Hvað eru mörg n í orðinu himinn í þf.et. með greini?
Svar: þrjú: himin-inn.
Hvernig við finnum fall orðs
Eins og áður sagði beygjast orð í fjórum föllum: nefnifalli (nf – hér er), þolfalli (þf – um), þágufalli (þgf – frá) og eignarfalli (ef – til).
Oft getur verið erfitt að átta sig á í hvaða falli orð stendur, enda eru sum orðin eins í tveimur föllum eða jafnvel fleiri. Tökum sem dæmi orð eins og auga, eyra, dóttir.
Dæmi:
|
hér er auga um auga frá auga til auga |
hér er eyra um eyra frá eyra til eyra |
hér er dóttir um dóttur frá dóttur til dóttur |
Til að finna út í hvaða falli orðið er í setningunni setjum við annað orð sem breytist eftir því hvert fallið er. Sú orðmynd þess orðs sem fellur að setningunni sýnir þá fall orðsins. Hafa menn notað orð eins og: hestur, steinn og Páll.
Dæmi:
|
hér er hestur um hest frá hesti til hests |
hér er steinn um stein frá steini til steins |
hér er Páll um Pál frá Páli til Páls |
Dæmi: Ég sá Davíð í leikhúsinu. Orðið Davíð stendur hér í þolfalli. Við sjáum það ef við setjum nafnið Páll í staðinn: Ég sá Pál (þf.) í leikhúsinu.
Óregluleg fallbeyging
Stundum er eina leiðin til að beygja orð rétt að læra beyginguna utanbókar. Á þetta einkum við um orð sem eru lítið notuð.
Dæmi:
|
hér er kýr um kú frá kú til kýr |
|
|
Aukaföll
Þegar talað er um aukaföll, er átt við þolfall, þágufall og eignarfall. Nafngiftin (aukaföll) er til marks um að nefnifallið nýtur mestrar virðingar, enda sýnir það uppflettimynd orðsins!
Spurning: Hvað mekir það þegar sagt er að orðið panna sé eins í öllum aukaföllum eintölu?
Svar: Þá er átt við að þf., þgf. og ef. eintölu séu eins, nánar tiltekið pönnu.
Æfðu þig í að beygja nokkur fallorð í eintölu og fleirtölu (ef um fleirtölu er að ræða), með eða án greinis. Ef þú ert í vafa getur þú farið á slóðina bin.arnastofnun.is
himinn, akur, læknir, Líbería, Haukur, Baldur, dalur, fjörður, faðir, matur, Þórarinn, vísir.
Spurning: Hvernig er orðið ró (í merkingunni friður) í ef.et.?
Svar: rór eða róar
Æfðu þig í að beygja þessi orð:
Njörður, sonur, dóttir, nál, valur, heiði, önn, móðgun, eik, ró.
Verkefni I:
- Hvernig er orðið dóttir í þf.et.?
- Hvernig er sérnafnið Njörður í þgf.?
Æfðu þig í beygingu þessara orða:
kýr, fé, tá, eyri, brúður, alur, hönd, hjörtur, Þráinn, safn, beiðni.
Verkefni II:
- Hvernig er orðið fé í ef.et. með greini?
- Hvernig er orðið brúður í þf.et. með greini?
- Hvernig er orðið beiðni í ef.et.?