3.3 Forsetningar og atviksorð

Hér á undan hefur verið gerður greinarmunur á forsetningum og atviksorðum eins og venja er í kennslubókum í íslensku. Tengsl eru þó augljós á milli þessara tveggja orðflokka. Í sumum kennslubókum er því t.d. haldið fram að forsetningar verði að atviksorðum þegar fallorð þeirra fellur brott.

Dæmi:

Í öðrum bókum er því haldið fram að í dæmunum hér á undan sé að alltaf forsetning þótt ekkert fallorðið fylgi, það vilji bara svo til að stundum sé unnt að fella brott fallorðið; samt sé engin ástæða til að telja forsetninguna til atviksorða. Þeirri skoðun er fylgt í þessum texta, sbr. það sem sagt var hér að ofan.

Um atviksorð gildir að þau verða aldrei að forsetningum þótt þau stýri falli.

Dæmi:

Allar algengustu forsetningar málsins geta líka verið atviksorð þegar miðað er við hefðina. Í framhaldi af þessu er eðlilegt að spyrja hvort ástæðulaust sé að greina hér á milli, þ.e. hvort ástæðulaust sé að gera ráð fyrir tveimur orðflokkum. Með öðrum orðum, hvort halda megi því fram að forsetningar séu enginn sérstakur orðflokkur heldur hluti atviksorða. Lítum til gamans aðeins nánar á þetta.

Hafa ber í huga að afar rík hefð er fyrir því að telja atviksorð og forsetningar til tveggja orðflokka. Í öllum helstu kennslubókum er því þann veg farið. Og sama er að segja um kennslubækur í nágrannatungumálunum (adverb = atviksorð; preposition = forsetning).

Fram hefur komið að spurningum á borð við hvar?, hvenær? og hvernig? er oft svarað með atviksorðum. Þau segja nánari deili á verknaði þeim sem felst í sögninni. Hvernig er þessu farið með forsetningar?

Lítum fyrst á forsetningarliði því að forsetningarliðir og atviksorð hafa svipaða stöðu í setningu, þ.e. oft er unnt að skipta á forsetningarlið og atvikslið:

Dæmi:

Því má auðvitað segja sem svo að forsetningarliðir svari sömu spurningum og atviksorð.

Auðvelt er að skýra merkingu atviksorða og nægir að vísa til orðabóka því til áréttingar (atviksorðið snemma hefur t.d. merkinguna árla). En erfiðara er að eiga við merkingu sumra forsetninga. Í Íslenskri orðabók segir t.d. um forsetninguna í:  um stað, tíma o.fl. Sú „merking“ er harla rýr.

En síðan eru tekin dæmi um mismunandi föll sem þessi forsetning stýrir (þolfall og þágufall). Þannig er vísað til notkunar fremur en merkingar. Forsetningarliðurinn í heild hefur aftur á móti merkingu, og ræðst hún að nokkru af fallstjórn. Þannig vísar þolfall til hreyfingar eða stefnu en þágufall til dvalar. (Í fyrra tilvikinu má spyrja með orðinu hvert; í seinna tilvikinu má spyrja með hvar.)

Dæmi:

Á hinn bóginn eru til forsetningar sem bera augljósa merkingu. Dæmi: meðfram, andspænis, vestan, umhverfis.

Við getum því dregið saman og sagt: Sumir vilja setja forsetningar og atviksorð saman í flokk atviksorða af því að ýmislegt tengir þessa tvo orðflokka. En ýmislegt greinir þá að, t.d. það að hlutverk fallstjórnar forsetninga er augljósara en atviksorða, og einnig er oft erfitt að tala um merkingu forsetninga (betra að ræða um hlutverk þeirra). Aftur á móti eiga forsetningarliðir margt sameiginlegt með atviksorðum (t.d. er mjög oft hægt að nota spurnarorðin hvar/ hvert/ hvenær o.s.frv. um bæði fyrirbærin; þau svara sömu spurningunum) og staða þeirra í setningu er svipuð.

Verkefni 1

Finndu atviksorðin og forsetningarliðina í eftirfarandi setningum:

Hún kemur seint.

Hann kemur í nótt.

Hún fer þangað.

Hann fer í vinnuna.

Verkefni 2

 Finndu forsetningarliðina:

Í dag kom ég ásamt mömmu til Reykjavíkur með flugvél frá Akureyri við Eyjafjörð. Það var gaman og við mamma ætlum að fara í bæinn á kaffihús og í búðir. Gegnt kaffihúsinu er stór verslun þar sem við ætlum að kaupa afmælisgjöf handa afa. Á morgun förum við aftur heim í bílnum hans Stjána frá Brekku.

Verkefni 3

Hve margir forsetningarliðir eru í setningunni hér á eftir?

Í kæliskápnum var mikið af hollum og góðum mat.