Samtengingar skiptast í aðaltengingar og aukatengingar.
Aðaltengingar eru notaðar til að tengja einstök orð en einnig til að tengja setningar og setningaliði.
Dæmi:
Maður og kona (og tengir tvö nafnorð)
Jón fór að borða en Pétur skrapp í sund (en tengir tvær aðalsetningar)
Fleiri dæmi um aðaltengingar:
Hann gerði þetta hratt og vel (tengir tvö atviksorð)
Hár og grannur maður gekk inn ganginn (tengir tvö lýsingarorð)
Hún gengur í grænum buxum og í bláum skóm (tengir tvo forsetningarliði)
Aukatengingar tengja aukasetningu við aðrar setningar eða einstök orð:
Dæmi:
Sigríður sagði að veðrið væri gott (tvær setningar, að tengir aukasetninguna ‘veðrið væri gott’ við aðalsetninguna ‘Sigríður sagði’).
Stundum er talað um tvíyrtar (eða fleiryrtar) tengingar. Þá er átt við samtengingar sem eru tvö orð eða fleiri.
Dæmi:
að þeir njóta hvorki svefns né matar,
því að allir höfðingjarnir skárust undan liðsinni við þá frændur.
Hæpið er þó að telja hvorki – né eina samtengingu og sama gildir um því að. Þá verður nefnilega að gera ráð fyrir að í sumum tilvikum eigi að greina orðasamband til eins orðflokks, en þar með er meginreglan brotin. Hér er eðlilegra að greina orðið né samtengingu og hvorki atviksorð. Samtengingar af þessu tagi kallast fleygaðar tengingar og eru oft taldar þessar:
hvorki – né, bæði – og, annaðhvort – eða, ýmist – eða
Einhver breyting virðist hafa orðið á notkun fleygaðra tenginga. Til þess bendir nokkuð algeng notkun ýmissa tengingasambanda, t.d. hvorki – eða og jafnvel ekki – né.
Veitið athygli hvort fleygaðar tengingar eru fleiri í íslensku en taldar voru hér á undan. Hvað má t.d. segja um þessi dæmi?:
Húsið var málað bæði að utan sem innan
Hann er hvorki ráðherra eða þingmaður
Ég kem ekki á morgun né hinn
Kannist þið við fleiri hliðstæð dæmi?
Lítum nánar á því að. Lítum nánar á hana með aðrar aukatengingar í huga sem oft eru kallaðar fleiryrtar í kennslubókum: vegna þess að, til þess að, af því að, svo framarlega sem. Í dæmum af þessu tagi er seinna eða síðasta orðið jafnan tenging, og á undan henni getur farið atviksorð eða forsetningarliður:
svo að (atviksorð + tenging)
af því að (forsetningarliður (forsetning og fornafn) + tenging)
Dæmi eru um að bæði atviksorð og forsetningarliður geti farið á undan tengingunni:
þrátt fyrir það að (atviksorð + forsetningarliður + tenging)
Dregið saman: Mælt er með því að miða við að samtengingar séu einyrtar (þ.e. aðeins eitt orð). En þeir sem vilja halda í fleiryrtar samtengingar (t.d. af því að) eða fleygaðar samtengingar (t.d. bæði – og) mega gera það í nafni hefðarinnar.
Aðaltengingar: og, en, eða, enda, nema, né
Aukatengingar: að, eð, ef, en (t.d. í sambandinu stærri en), sem, er (í merkingunni sem, t.d.: ‘Sá er þetta segir…’), fyrst, hvort, meðan, nema, og (t.d. í sambandinu eins og), síðan, uns, þegar, þótt
Algengt er, einkum í töluðu máli, að málnotendur skjóti inn að á eftir aukatengingum.
Dæmi:
Þarna er húsið sem að brann í nótt.
Ég kem þegar að ég er búinn að læra.
Ekki er mælt með þessari málnotkun.
Verkefni
Finndu allar samtengingar í þessum texta og flokkaðu þær í aðaltengingar og aukatengingar.
Jón og Gunna fóru í bíó og sáu skemmtilega kvikmynd. Hún var um mann sem fór til Ítalíu af því að hann langaði að sjá Róm og fleiri borgir. En margt fór á annan veg vegna þess að lestar gengu ekki eins og áætlanir sögðu. Myndin endaði vel eða það fannst Jóni en Gunna var ekki ánægð.