5.1 Stigbreyting lýsingarorða.

Eins og áður segir er stigbreytingin eitt aðaleinkenni lýsingarorða. Þetta á þó ekki við um öll lýsingarorð, því að lýsingarorð sem enda á -a (andvaka, ráðþrota) og -andi (sofandi, niðrandi) stigbreytast ekki; sama er að segja um lýsingarorðin hugsi og þurfi (maðurinn er hugsi; hann er hjálpar þurfi).

Með stigbreytingu er átt við það þegar orð færist upp á annað stig til að sýna eitthvað meira eða mest. Er talað um þrjú stig:  frumstig, miðstig og efstastig.

Dæmi:

Stigbreytingin getur verið tvenns konar og er stundum talað um reglulega og óreglulega stigbreytingu í því sambandi.

Regluleg stigbreyting

Flest lo. stigbreytast reglulega eða með því að bæta við -ari eða -ri í miðstigi og -astur eða -stur í efstastigi. 

Dæmi: sætur – sæt-ari –  sæt-astur; langur – leng-ri – leng-stur.

Óregluleg stigbreyting

Mörg orð stigbreytast óreglulega, en þá er átt við það þegar miðstig og efstastig myndast af öðrum stofni en frumstigið. 

Dæmi:  góður – betri – bestur.

Ungir málnotendur eiga stundum erfitt með að tileinka sér óreglulega stigbreytingu (þeir segja kannski: „Ég er stórastur“).

Dæmi um algeng orð sem hafa óreglulega stigbreytingu:

Enn um stigbreytingu

Eins og við gátum um stigbreytast ekki öll lýsingarorð, sbr. þau sem enda á -a: agndofa, gjaldþrota.

Og merkingar sinnar vegna eru sum lýsingarorð aðeins til í frumstigi: dauður og hálfur (það er erfitt að ímynda sér að einhver sé dauðari eða hálfari en annar).

Nokkur lo. eru aðeins til í miðstigi og efstastigi, sbr.

Orðin hægri og vinstri líta út eins og miðstigsorð (sbr. ri-endinguna í í betri, efri o.s.frv.), og eru (líkt og miðstigsorð) aðeins til í veikri beygingu. En þessi orð (þ.e. hægri, vinstri)  eru frumstigsmerkingar: hægri hönd, vinstri vængur.

Verkefni

Stigbreytið lýsingarorðin.

ríkur,  kær,  hlý,

nýr, gegnsær

gömul,  margur,  vond