Persónuhættirnir eru eins og áður sagði:
- framsöguháttur
- viðtengingarháttur
- boðháttur
Sagnorð sem standa með frumlagi eru í persónuhætti.
Framsöguháttur
Framsöguháttur er algengastur og er notaður til að lýsa beinum staðreyndum.
Dæmi: Ég fer – Þú syngur – Guðmundur hlær (þú tekur eftir að sagnirnar standa allar með frumlagi!)
Viðtengingarháttur
Sagnorð sem fela í sér merkingu um óvissu eða efa eru oftast í viðtengingarhætti. Viðtengingarhátt má finna með því að setja þó að eða þótt á undan sagnorðinu.
Dæmi:
Guðrún færi ef hún gæti.
Þú skrifaðir betur ef þú æfðir þig meira.
Gott er minnast þess að viðtengingarháttur er bæði til í nútíð og þátíð. Lítum á sögnina fara. Vth.nt. er fari; vth.þt. er færi.
Lítum einnig á sögnina finna. Vth.nt. er finni; vth.þt. er fyndi.
Dæmi:
Hann segir að hann finni (vth.nt.) til.
Hann sagði að hann fyndi (vth.þt.) til.
Minnumst þess að vth.nt. er leiddur af fyrstu kennimynd sagna (sbr. finna – finni); en vth.þt er leiddur af 3. kennimyndinni (sbr. fundum – fyndi [hér hefur u>y með i-hljóðvarpi]. Þetta atriði getur hjálpað okkur í stafsetningu.
Boðháttur
Boðháttur er skipun (boð) eða ósk. Hann er aðeins til í 2. persónu (et. og ft.) enda er skipun aðeins notuð þegar einum eða fleiri er skipað að gera eitthvað. Persónufornafnið er þá oftast sett aftan við sagnorðið svo úr verður eitt orð.
Dæmi:
Syngið lagið (=Syngið þið)
Farðu heim (komið úr far þú, -ðu er því eiginlega persónufornafnið þú).
Komdu hingað (= kom þú)
Hentu þessu drasli (= hend þú)
Við könnumst við að í hátíðlegu máli er fornafnið haft laust frá sögn eða því er jafnvel sleppt.
Dæmi:
Far þú heim. Tak sæng þína og gakk. Vík brott, Satan.
Verkefni
Greindu hætti sagna í textanum. Greindu jafnframt tíð sagnanna sem standa í persónuhætti.
Einu sinni var ungur maður sem átti fallegan hund. Dag nokkurn sagðist hann ætla að fara í útilegu. Hann sagði að hann færi norður á Strandir ef veður leyfði. Móðir hans sagði: Farðu ekki þangað nema hundurinn fari með. Hvers vegna ætti ég að fara? sagði maðurinn.