Allir sem kunna íslensku vita hvaða föllum forsetningar stýra.
Sumar stýra þolfalli: um, kringum
Aðrar stýra þágufalli: frá, hjá, að, af, úr
Nokkrar stýra eignarfalli: til, vegna, sökum (þess)
Sumar forsetningar geta stýrt þolfalli eða þágufalli, t.d. forsetningin með:
Mamma fór með mig til tannlæknis.
Mamma fór með mér til tannlæknis.
Er munur á merkingu þessara setninga?
Svar:
Já, það er blæbrigðamunur á setningunum. Í þeirri fyrri er það móðirin sem stjórnar alveg ferðinni. Í þeirri seinni er meira jafnræði ríkjandi!
Verkefni 1
Hvaða falli eða föllum stýra þessar forsetningar? Athugaðu að sumar forsetninganna stýra tveimur föllum.
að, af, auk, án, eftir, frá, fyrir, gegn, handa, handan, hjá, innan, kringum, meðal, milli, mót, nær, sakir, sökum, til, um, undir, utan, úr, út, vegna, vestan, við.
Verkefni 2
Hér fylgir listi yfir forsetningar. Hvaða föllum stjórna forsetningarnar?
að, af, andspænis, auk, austan, á, án, ásamt, eftir, frá, fyrir, gagnvart, gegn, gegnt, gegnum, handa, handan, hjá, innan, í, kringum, með, meðal, meðfram, milli, millum, mót, móti, neðan, norðan, ofan, sakir, sunnan, sökum, til, um, umfram, umhverfis, undan, undir, utan, úr, vegna, vestan, við, yfir.
Vert er að veita því eftirtekt að þegar forsetningarnar í, á, undir, yfir tengjast hreyfingu stýra þær þolfalli. En þegar þær tengjast dvöl á stað stýra þær þágufalli.
Dæmi:
Ég fer í skólann (þf.)/ Ég er í skólanum (þgf.)
Ég fer yfir vatnið (þf.)/ Ég er yfir landinu (þgf.)
Forsetning og fallorð kallast forsetningarliður.
Dæmi:
í dag, við bæinn, vegna mannsins, hjá konunni
Staða forsetningarliða skiptir máli fyrir merkingu. Setningar eru oft tvíræðar. Ræðið þessa fullyrðingu og hafið eftirfarandi setningu í huga:
Við hittum afa á Akureyri.
Svar:
Við skulum breyta stöðu setningarliðarins og segja: Á Akureyri hittum við afa. Þegar þetta er svona er merkingin sú að afi hafi verið staddur á Akureyri en ekki t.d. í Reykjavík. En ef við segjum: Við hittum afa á Akureyri – gæti merkingin verið sú að afi búi á Akureyri og að við köllum hann afa á Akureyri; en hann þarf ekki að hafa verið staddur á Akureyri þegar við hittum hann: Við hittum afa á Akureyri í Reykjavík.
Þessi setning er tvíræð: Pétur talaði við Gunnar á Hlíðarenda.
Í hverju tvíræðnin er fólgin?
Svar:
Pétur talaði við Gunnar kunningja sinn þar sem þeir voru báðir staddir, nefnilega á Hlíðarenda. Eða: Pétur talaði við mann sem gengur undir nafninu Gunnar á Hlíðarenda. En þeir hittust reyndar í IKEA og töluðu saman þar.