Eins og áður kom fram eru fallhættirnir þessir:
- nafnháttur
- lýsingarháttur nútíðar
- lýsingarháttur þátíðar
Nafnháttur
Þegar við leitum að sögn í orðabók leitum við jafnan að sagnmyndinni í nafnhætti, til dæmis að horfa eða að bíta. Nafnháttur sagnarinnar kallast því einnig orðabókarmynd (uppflettimynd). Ef við þyrftum að fletta upp sagnmyndinni beit breytum við henni ósjálfrátt í huganum í bíta.
Nafnháttur er stundum kallaður nafnorðsmynd sagnar. Það er vegna þess að sagnorð í nafnhætti stendur oft á sama stað í setningu og nafnorð.
Dæmi:
Gunnar er að tala ~ Gunnar er ræðumaður
Kennarinn sagði Gunnari að hlusta ~ Kennarinn sagði Gunnari sögu
Verkefni:
Greindu hátt sagnanna í eftirfarandi setningu:
Þeir heyra mig koma.
[Hér þarf að hafa í huga að 3.p.ft.fsh.nt. lítur út eins og nafnháttur.]
Lýsingarháttur nútíðar
Lýsingarháttur nútíðar endar alltaf á -andi.
Dæmi:
sofa – sofandi
vaka – vakandi
hlaupa - hlaupandi
Ég sá sofandi barn
Við sjáum að sofandi hefur sömu stöðu í setningunni og hvert annað lýsingarorð (Ég sá fallegt barn). Það stendur með nafnorðinu barn og lýsir því. Þess vegna er sofandi í þessari setningu lýsingarorð. Lýsingarorð sem mynduð eru með viðskeytinu -andi beygjast ekki.
Það sem við köllum jafnan lýsingarhátt nútíðar er afar sjaldan sögn. Því getum við sagt að -andi sé viðskeyti sem myndar eitt orð af öðru orði, oftast lýsingarorð af sögn.
En stundum er myndað nafnorð af sögn með viðskeytinu -andi.
Dæmi:
Þarna er nemandi.
Auðvelt er að ganga úr skugga um að nemandi sé nafnorð. Orðið bætir við sig greini (nemandinn), það beygist í föllum (hér er nemandi, um nemanda) og það getur staðið í fleirtölu (nemendur).
Enn má nefna að viðskeytið -andi er stundum notað til að mynda atviksorð.
Dæmi:
Hér er ærandi mikill hávaði.
Orðið hávaði er nafnorð. Lýsingarorðið mikill lýsir þessu nafnorði. En hlutverk atviksorða er meðal annars að lýsa lýsingarorðum og sú er einmitt raunin með ærandi í þessu dæmi: Hávaðinn er ekki bara mikill, hann er ærandi mikill.
Niðurstaðan er því sú að lýsingarháttur nútíðar af sögn er afar sjaldan beyging sagnarinnar. Oftast er -andi viðskeyti sem myndar nýtt orð af sögninni og þetta nýja orð er lýsingarorð, nafnorð eða atviksorð.
Verkefni
Hvaða orðflokkur er orðið grenjandi í þessum dæmum? Rökstyddu svarið.
Það var grenjandi rigning allan daginn.
Atli kom grenjandi illur heim
Lýsingarháttur þátíðar
Lýsingarháttur þátíðar beygist eins og lýsingarorð og getur jafnvel stigbeygst. Staða hans í setningu er oft svipuð og lýsingarorðs. Hann er notaður í ýmsum sagnasamböndum á eftir sögnunum geta, hafa, vera og verða.
Dæmi:
Helgi getur farið
Sigrún hefur sungið
Þið eruð farnir
Þú verður kallaður heim
Verkefni 1
Finndu hátt sérhvers sagnorðs í textanum. Greindu einnig persónu, tölu og tíð sagnanna sem standa í persónuhætti.
Jón stóð úti á túni og leit til veðurs. Ég hélt að þér tækist þetta betur. Hættu núna. Strákurinn kom hlaupandi til mín. Ég hef reynt að hjálpa honum. Þú værir kjáni ef þú færir ekki með krökkunum. Fórstu gangandi í skólann? Farið nú að hátta, krakkar. Hann hafði sofið lengi og hefði sofið lengur ef hann hefði mátt það. Látum sem ekkert sé. Hvað ertu að gera? Komdu til mín. Hafið þið týnt boltanum? Gangi þér vel.
Verkefni 2
Viðtengingarhættur nútíðar af vera og koma er sé og komi. Hvernig er vth.þt. af þessum sögnum?