1. Dyngja

Dyngja er breitt, aflíðandi eldfjall og minnir á skál eða skjöld á hvolfi. Dyngjan myndast í langvinnu eldgosi; eldvirknin getur varað árum saman. Gígurinn er hringlaga. Dyngjugos eru svokölluð flæðigos þar sem hraunið er þurrfljótandi. Gosið hefst sennilega á sprungu, en með tímanum verður virknin mest úr einum gíg; og eftir því sem gostíminn lengist myndast dyngjan hægt og bítandi. Flestar dyngjur á Íslandi eru á bilinu 1 til 3 km í þvermál og standa 50–100 m yfir næsta umhverfi; hæsta dyngjan fer þó í allt að 600 m hæð yfir umhverfi sitt. Flestar dyngjur eru frá lokum ísaldar (fyrir um 10 þúsund árum) en sú yngsta (ef Surtsey er frátalin) er um 3000 ára (Lambahraun). Á Reykjanesskaga má nefna dyngjurnar Þráinsskjöld, Heiðina há og Selvogsheiði. Miklu stærri er Trölladyngja (1460 m yfir sjó) í Ódáðahrauni, norðan Vatnajökuls.

Skjaldbreiður er gríðarmikil dyngja, hæðin er 1.060 m yfir sjó. Formið er afar reglulegt og minnir á skjöld á hvolfi eins og nafnið bendir til. Fjallið stendur norðaustur af Þingvallavatni og blasir við þegar staðið er ofan Almannagjár. Þessi dyngja myndaðist fyrir rúmum 9 þúsund árum í kjölfar þess að jöklar hörfuðu. Mikil hraun runnu allt suður til Þingvallavatns en þau hraun eru nú hulin yngri hraunum frá öðrum eldstöðvum.

Jónas Hallgrímsson (1807–1847), náttúrufræðingur og skáld, orti glæsilegt kvæði um Skjaldbreið og segir um lögun hans: „Ógnarskjöldur bungubreiður/ ber með sóma réttnefnið.“ Í kvæðinu lýsir Jónas m.a. eldgosinu, eins og hann ímyndaði sér það:

Titraði jökull, æstust eldar,

öskraði djúpt í rótum lands,

eins og væru ofan felldar

allar stjörnur himnaranns. [himnarann: himingeimurinn; rann: heimili, hús]

Maður skyldi ætla, út frá þessum orðum Jónasar að hann hefði sjálfur séð eldgos. En svo er ekki: náttúrufræðingurinn mikli sá aldrei eldgos. En hann hreifst af eldfjallinu. Hann varð viðskila við félaga sína og reið einn í átt að fjallinu á hestinum Baldri og orti kvæðið um nóttina.

Náttúrufræðingurinn Þorvaldur Thoroddsen (1855–1921) skrifaði mikið verk um íslensk eldfjöll, Geschichte der isländischen Vulkane (Saga íslenskra eldfjalla) sem kom út að honum látnum. Hann varð þó aldrei vitni að eldgosi.

Heklugosið 1947 er fyrsta gosið sem íslenskir jarðfræðingar gátu fylgst vel með. Það gos olli því miklum straumhvörfum í eldfjallarannsóknum.