Sagnliður
Sagnorð er augljóslega aðalorð sagnliðar:
Sl -> so
Konan syngur (syngur er Sl)
En eins og minnst var á hér að ofan geta önnur orð verið hluti sagnliðarins, t.d. nafnorð:
Sl -> so (Nl)
Rúna barði hestinn (þf.) (sagnliðurinn er so Nl)
Jón hratt hestinum (þgf.) (sagnliðurinn er so Nl)
Hún saknaði hestsins (ef.) (sagnliðurinn er so Nl)
Sagnirnar hér að ofan stjórna falli nafnliða eins og dæmin sýna. Þær sagnir sem stjórna föllum kallast áhrifssagnir. Nafnorðin (fallorðin) sem stjórnast af sögnunum kallast andlög.
Lítum núna á sagnliði með nafnorðum í nefnifalli. Sögnin stýrir ekki falli; hún er áhrifslaus. Nafnorðið sem fylgir henni er í nefnifalli og kallast sagnfylling; nafnorðið fyllir upp í merkingu sagnarinnar:
Sl -> so Nl
Guðrún er kennari (‚er kennari‘ = Sl, nánar tiltekið so + Nl í nefnifalli sem er sagnfylling).
Atviksliður
Al -> ao
Veturinn kemur bráðum
Pétur fór strax í frí
Forsetningarliður
Fl -> fs Nl
Hann býr í bænum
Mengunin er á litlu svæði
Forsetningarliðir svara spurningunum hvar?, hvenær? og hvernig? o.fl. eins og við höfum séð dæmi um. Hins vegar er rétt að vekja athygli á því að spurningarnar hvers vegna?, til hvers? og af hverju? eru forsetningarliðir vegna þess að vegna, til og af eru forsetningar.
Nafnliður í forsetningarlið er alltaf í aukafalli (þf., þgf., ef.) vegna þess að forsetning stýrir alltaf falli.
Forsetningar geta stundum stýrt tveimur föllum:
Konan fór með manninum í leikhús (forsetningin með stýrir þgf.)
Konan fór með manninn í leikhús (forsetningin með stýrir þf.)
Á þessum setningum er merkingarmunur. Hvernig getum við orðað þennan mun? Kannski svona: Þegar orðið maður stendur í þgf. er eins og maðurinn stjórni ferðinni. En þegar orðið maður stendur í þf. er eins og konan stjórni ferðinni!
Verkefni
a. Setjið hornklofa um forsetningarliði og atviksliði í eftirfarandi málsgreinum:
Í vetur hefur gengið ágætlega að safna áskrifendum að bókinni. Nú eru flestir ef ekki allir sótraftar á sjó dregnir.
b. Setjið hornklofa um nafnlið í eftirfarandi málsgrein:
Reyndist gamli grái jálkurinn ekki vel?
Svör:
- [Í vetur (Fl)] hefur gengið [ágætlega (Al)] að safna áskrifendum [að bókinni (Fl)]. [Nú (Al)] eru flestir ef [ekki (Al)] allir sótraftar [á sjó (Fl)] dregnir.
- Reyndist [gamli grái jálkurinn] ekki vel?