13. Árni Magnússon og bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728

Þann 20. október kl. 7 um kvöld kom upp eldur í húsi fisksala nálægt Vesturhliði í Kaupmannahöfn og breiddist hratt út. Sumir kenndu reyndar slökum vinnubrögðum slökkviliðsins um að ekki var unnt að hefta útbreiðslu eldsins. Sagt var að margir slökkviliðsmenn hafi verið ölvaðir þetta kvöld eftir slökkviliðsæfingu sem haldin hafði verið fyrr um daginn. Vindur var hvass og gerði slökkvistarfið afar erfitt. Og til að bæta gráu ofan á svart kom um miðnætti upp eldur á öðrum stað, í ölgerðarhúsi nálægt Norðurhliði, þannig að skipta þurfti slökkviliðinu í tvo staði.

Fjölmargar byggingar brunnu í eldinum sem náði hámarki daginn eftir, m.a. háksólabyggingin, Frúarkirkjan og Þrenningarkirkjan, en turn hennar, Sívali turninn, hrundi að vísu ekki. Það var ekki fyrr en á þriðja degi að tókst að stöðva útbreiðslu eldsins. Alls brunnu 1670 hús eða 2/5 hlutar borgarinnar. Gríðarleg verðmæti fóru forgörðum, m.a. háskólabókasafnið sem varðveitt var á lofti Þrenningarkirkjunnar. Þar voru nokkrar íslenskar skinnbækur sem Daninn Resen hafði fengið í Íslandsheimsókn á öldinni á undan, m.a. hin svokallaða Fagurskinna. Sem betur fer hafði fræðimaðurinn Árni Magnússon látið skrifara sína taka afskriftir af flestum þeirra. Sjálf konungsbókhlaðan lenti blessunarlega ekki í brunanum en þar voru geymd hin ómetanlegu handrit, Konungsbók eddukvæða og Flateyjarbók.

En það sem alvarlegast er í þessu handritamáli er það gríðarlega tjón sem varð þegar eldurinn gleypti um helminginn, eða jafnvel meira, af bókasafni Árna Magnússonar. Árni hafði safnað ógrynni handrita á Íslandi og látið flytja til Kaupmannahafnar og að auki keypt gríðarlegan fjölda bóka, t.d. allar íslenskar bækur sem prentaðar höfðu verið fram til ársins 1728, m.a. fyrstu bók sem prentuð var á Íslandi (1534); sú bók er nú hvergi til. Árni vildi ekki trúa því að eldurinn næði til heimilis hans og dró því of lengi að flytja bækurnar brott. Jafnvel var sagt að hann hefði lánað kunningja flutningsvagninn sinn.

En að lokum var farið að reyna að bjarga bókunum. Þrír Íslendingar gengu harðast fram í björgunarstörfunum, þeirra á meðal Jón Ólafsson frá Grunnavík, aðstoðarmaður Árna. Árni lést 15 mánuðum síðar. Í bréfi til vinar skrifaði hann skömmu áður: „Mestur partur af því sem mér var til gleði og gamans er burtu.“

En þótt tjónið hafi verið gríðarlegt má hugga sig við að dýrmætustu handritunum var bjargað. Tólf blöð úr tveimur Íslendingasögum brunnu að vísu, Víga-Styrs sögu og Heiðarvíga sögu; þau höfðu verið fengin til láns úr bókhlöðunni í Stokkhólmi. Þannig glataðist Víga-Styrs saga, og Heiðarvíga saga að hluta. En svo vel vildi til að Jón Ólafsson úr Grunnavík gat skrifað efni þeirra eftir minni og þannig týndist ekki söguþráðurinn með öllu. Bréfasöfn frá 14. og 15. öld brunnu ásamt mörgum öðrum fróðleik um sögu lands og þjóðar.