15. Herðubreið – drottning íslenskra fjalla

Fjallið Herðubreið er í Ódáðahrauni, norður af Vatnajökli, og ekki langt vestan Jökulsár á Fjöllum. Hún rís 1000 til 1100 m yfir hraunið í kring en hæðin yfir sjó er 1682 metrar. Hún er afar regluleg og fallega sköpuð þannig að leitun er á öðru eins. Grunnflöturinn er  hringlaga og ummálið er tæpir 10 km. Bratt hamrabelti er hið efra og gígur er í kollinum sem rís allt að 200 metra upp úr flatanum. Kollurinn er yfirleitt hvítur þó ekki sé um eiginlegan jökul að ræða. Á máli jarðfræðinga er Herðubreið stapi eða stapafjall (ávalt, hringlaga móbergsfell með basalthellu efst).  

Útsýnið af Herðubreið er afar mikið fyrir þá sem upp komast í bjartviðri. Lengi var talið að Herðubreið væri ókleif, og það var ekki fyrr en árið 1908 sem með vissu má fullyrða að gengið hafi verið á fjallið. Þar var um að ræða þýskan mann að nafni Hans Reck og fylgdarmann hans, Sigurð Sumarliðason, bónda í Bitrugerði í Eyjafirði.

Það trúðu ekki allir að þeir Reck og Sigurður hefðu komist upp á fjallið, mönnum fannst þeir hafa verið furðulega fljótir í förum. En árið 1927, þegar annar Þjóðverji fór í Herðubreiðarleiðangur ásamt íslenskum jarðfræðingi, Jóhannesi Áskelssyni, fékskt þetta staðfest. Það stóð t.d. heima sem fyrri leiðangursmenn höfðu sagt, að mikill gígur væri í tindi fjallsins (en það hafði mönnum þótt ótrúegt).

Jóhannes Áskelsson lýsir Herðubreiðarleiðangri sínum í blaðagrein árið 1927. Þar kemur fram að ferðin um Ódáðahraun að fjallinu hafi verið erfið, en líklega þó ekki eins erfið og hún hafi verið fyrir Öskjugosið árið 1875 (Askja er 20 km suðvestur af Herðubreið). Ástæðan er sú að Öskjugosinu fylgdi gríðarlegt öskufall þannig að askan hefur fyllt í hraunholurnar á svæðinu. Fyrir þann tíma segir Jóhannes að það hljóti að hafa verið næstum ómögulegt að komast með hesta að Herðubreið. Hann bætti því við að þeir félagar hafi orðið að teyma hesta sína næstum alla leiðina um hraunið vegna hættunnar á að þeir (þ.e. hestarnir) mundu stíga í gegnum öskulagið og ofan í hraungjótur og fótbrotna. En allt gekk vel þetta vel og ferðin þótti mikið þrekvirki og ýmislegt sem snerti myndun fjallsins var nú orðið skýrara en áður.

Þess má geta í sambandi við gosið í Öskju 1875 að öskufallið í byggðum Austanlands (t.d. við Lagarfjót) var slíkt að dimmt varð þar um miðjan dag. Þetta varð bændum erfitt og margir ákváðu að flytjast brott og halda til Vesturheims. Einn vesturfaranna var drengurinn Jóhann Magnús Bjarnason frá Berunesi í Fellum (við Lagarfljót); hann fór með foreldrum sínum til Nýja Skotlands í Kanada. Hann skrifaði seinna söguna Eiríkur Hansson sem varð gríðarlega vinsæl um aldamótin 1900; að mörgu leyti lýsir Jóhann Magnús eigin reynslu í þeirri sögu.    

Í Morgunblaðinu þann 10. ágúst 1985 er greint frá alvarlegu slysi í Herðubreið. Þýsk kona varð þar fyrir grjóthruni í klettunum: „Tókst að flytja konuna á börum í þyrlu sem síðan flaug með hana til Akureyrar. Þar var skipt um vél enda talið spurning um líf og dauða að koma sjúklingnum sem fyrst í uppskurð á Borgarspítalann í Reykjavík.“