15. Ugluspegill

Ritið Ugluspegill er eitt frægasta verk Þjóðverja frá fyrri öldum (prentað snemma á 16. öld). Aðalpersónan Ugluspegill er talinn hafa verið uppi á 14. öld; hann var skúrkur, ferðaðist um land sitt og gerði mönnum grikk. Sum af prakkarastrikum hans eru sprenghlægileg. Úrval þessara sagna hefur margsinnis komið út og verið vinsælt lesefni barna og unglinga. Þá hefur grófari sögunum verið sleppt því þær hafa ekki beint þótt við hæfi barna.

Allar sögurnar, 96 að tölu, hafa nú verið gefnar út á íslensku í þýðingu Steinars Matthíassonar. Myndskreytingar eru þær sömu og í fyrstu þýsku útgáfunum, 87 tréristur. Nú geta íslenskir foreldrar valið úr þær sögur sem þeim finnst hæfa börnum en lesið hinar í hljóði!

Margir prettir Ugluspegils tengjast orðaleikjum; hann bregst t.d. bókstaflega við fyrirskipunum, og afleiðingarnar vekja kátínu.

Þegar Ugluspegill er við dauðans dyr kemur móðir hans til hans í þeirri von að hreppa eitthvað af eigum hans. Hún spyr hann hvar hann sé veikur. Hann svarar: „Hér á milli rúmstokks og veggjar!“ Þá segir hún: „Æ, kæri sonur, segðu nú eitthvað sætt við mig.“ Ugluspegill: „Kæra móðir, hunang, það er sætt.“

Það var ekki fyrr en árið 1971 að þýskur fræðimaður komst að því hver höfundur Ugluspegils væri. Hann gerði það með því að bera rithönd og stíl handritsins saman við rit sem vitað var að voru eftir Hermann Bote (1462–1520), tollskrifara í Braunschweig. Jafnframt kom þá í ljós að höfundurinn hafði falið nafn sitt í sex síðustu sögunum af Ugluspegli með stöfunum: ERMAN B.

Bote skrifaði á þýsku alþýðumáli, máli sem venjulegt fólk skildi, og jafnframt skrifaði hann um hversdagslegt líf fólksins. En hann vildi ekki aðeins skemmta fólkinu; hann vildi einnig sýna fólki – líkt og í spegli – mannlegt eðli, hvernig manneskjan lætur oft stjórnast af drambi, græðgi, leti og yfirborðsmennsku, hefnigirni og heimsku.

Í sögu númer 84 segir frá því að Ugluspegill kom á veitingastað ásamt presti nokkrum. Þeir settust til borðs. En allt það sem var best var innst við borðið þar sem presturinn sat, og Ugluspegill fékk ekkert af því. En veitingakonan sagði hvað eftir annað við prestinn: „Séra minn, borðaðu þetta nú fyrir mig.“ Eftir matinn var þeim vísað til herbergis saman, presti og Ugluspegli. Um morguninn vaknaði prestur snemma, baðst lengi fyrir, gerði svo upp reikning sinn og hélt af stað. En Ugluspegill skeit þá stórri hrúgu í rúmið sem presturinn hafði sofið í. Síðan lagðist hann aftur í rúm sitt. Að nokkrum tíma liðnum kom veitingakonan að vitja um Ugluspegil sem sagðist vera hálflasinn. Konan fór nú að taka rúmfötin úr fleti prestsins og sá þá hvernig komið var. „Ó, guð varðveiti mig,“ sagði veitingakonan. Ugluspegill sagði að hún gæti sjálfri sér um þetta kennt, hún hefði allt kvöldið verið að troða góðgæti í prestinn. Veitingakonan formælti nú prestinum og sagði að hann fengi aldrei að koma inn fyrir sínar dyr, en Ugluspegli mundi hún gjarnan vilja veita gistingu á ný.