17. Sirimavo Bandaranaike (1916–2000), fyrsti kvenforsætisráðherrann

Sirimavo Bandaranaike fæddist inn í ríka fjölskyldu á eyjunni Seylon, sem þá var bresk nýlenda, úti fyrir suðausturströnd Indlandsskagans. Nú kallast þessi eyja Sri Lanka; hún er að stærð eins og helmingur Íslands, en þar búa um 15 milljónir manna.

Árið 1940 giftist Sirimavo stjórnmálamanni að nafni Solomon Dias Bandaranaike, einum af forystumönnum Frelsisflokksins svonefnda sem fór með völd í landinu. Hann varð forsætisráðherra árið 1956, en þremur árum síðar var hann myrtur. Ekkjan bauð sig fram í þingkosningum árið 1960 og sigraði og varð þar með fyrsta konan í heiminum til að gegna starfi forsætisráðherra.

Frú Bandaranaike var við völd til 1965 þegar hún féll í kosningum, en náði svo völdum á ný eftir kosningar árið 1970 og ríkti í mörg ár eftir það, en árið 1980 vék þingið henni frá völdum fyrir spillingu, en spilling í landinu var landlæg og óheyrileg: hinir útvöldu, m.a. ættmenni og vinir frúarinnar, lifðu í vellystingum en alþýðan var við hungurmörk.

Bandaranaike náði sér þó á strik enn á ný og bauð sig fram til forseta árið 1988; það var nýtt embætti og valdamikið. En hún tapaði í kosningunum. Árið 1995 var dóttir hennar aftur á móti kjörin forseti Shri Lanka og gerði hún þá móður sína að forsætisráðherra en það embætti var þá orðið valdalítið. Embættinu gegndi frú Bandaranaike þangað til skömmu fyrir andlát sitt árið 2000.

Stjórnmálaferill Bandaranaike var enginn dans á rósum. Hún tók upp róttæka vinstri stefnu og bannaði m.a. bandarískri friðarhreyfingu að starfa í landinu. Aftur á móti sendi hún sjálfboðaliða til þróunarlanda til að vinna að uppbyggingu og friði. Eftir kosningarnar 1970 þjóðnýtti hún einkarekstur, t.d. á sviði te- og gúmmíframleiðslu, en te og gúmmí eru mikilvægustu útflutningsvörur eyjarskeggja. Lögð var áherlsa á að rækta sem mest af þessum vörum og bitnaði það hryllilega á matvælaframleiðslu handa fólkinu sjálfu. Hrísgrjónin, aðalfæðutegund fólksins, þurfti t.d. að flytja inn og kaupa dýru verði. Uppreisn varð árið 1971 sem frú Bandaranaike barði niður. Talið er að í þeim átökum hafi um 20.000 manns fallið.

Með tímanum fór að bera á deilum milli barna frú Bandaranaike. Dóttirin, frú Tumaratunga, hafði betur gegn bróðurnum Anura; hún sigraði hann í baráttu um formennsku í Frelsisflokknum og varð síðar forseti landsins eins og áður sagði.

Ofan á annan vanda í Sri Lanka bættist viðvarandi stríðsástand milli hinna tveggja höfuðættbálka á eyjunni, singhala og tamíla. Singhalar eru búddhatrúar (Bandaranaike var af þeim ættbálki), en tamílar eru hindúatrúar og búa í norðurhéruðunum og eru minnihlutahópur sem áratugum saman hefur barist fyrir því að fá að stofna sjálfstætt ríki á eynni.