20. Arngrímur lærði (1568-1648)

Arngrímur Jónsson lærði ólst upp frá átta ára aldri hjá frænda sínum Guðbrandi biskupi Þorlákssyni á Hólum í Hjaltadal, þeim fræga manni sem m.a. gaf út íslenska þýðingu á Biblíunni (1584). Arngrímur fór 17 ára til Kaupmannahafnar og las guðfræði en einnig grísku og latínu og jafnvel heimspeki og læknisfræði.

Aðeins 21 árs var Arngrímur skipaður skólameistari á Hólum og árið 1596 aðstoðarmaður biskupsins; í veikindum frænda síns gegndi hann biskupsstarfinu. Við lát Guðbrands 1627 var Arngrími boðið biskupsembættið en hann afþakkaði það og fór að Melstað í Miðfirði og stundaði þar sín fræðistörf til dauðadags.

En hvað er svona merkilegt við Arngrím lærða? Við getum orðað það þannig að hann hafi m.a. haldið uppi vörnum fyrir Ísland! Sem embættismaður þurfti hann að fara tvisvar til Kaupmannahafnar. Þá kynntist hann áhrifamiklum mönnum sem hvöttu hann til ritstarfa. Annars vegar er um að ræða varnarrit þar sem Arngrímur svarar neikvæðum skrifum erlendra manna um Ísland; hins vegar skrifaði hann rit, byggð á fornum íslenskum handritum, um sögu Norðurlanda.

Á meginlandi Evrópu vissu menn afar lítið um Ísland. Árið 1561 birtist í bundnu máli á latínu afar neikvætt rit um landið, byggt á frásögn þýsks skipstjóra sem þóttist hafa komið hingað. Þessu svaraði Arngrímur lið fyrir lið í lítilli bók sem gefin var út á latínu í Kaupmannahöfn árið 1593: Brevis commentarius de Islandia (Stutt frásögn um Ísland). Þetta er fyrsta rit sem Íslendingur birti á alþjóðlegum vettvangi á alþjóðamáli  – við höfum í huga að á þessum tíma var latínan mál lærðra manna og því var besta leiðin til að ná til sem flestra að skrifa á latínu.

Níðskrif um Ísland héldu áfram; frægustu skrifin af því tagi voru eftir Hollendinginn Dithmar Blefken (1607) sem þóttist hafa verið á Íslandi: samsafn af illkvittnislegum furðusögum. Þessu svaraði Arngrímur af mikilli hörku í riti sem kom út 1612 og birti jafnframt mynd af Blefken í apalíki, og er talið að Guðbrandur biskup hafi gert þá mynd. Fleiri rit skrifaði Arngrímur til varnar landi sínu.

En það sem snýr að fornri sögu Norðurlanda er ekki síður mikilvægur hluti af starfi Arngríms. Danir höfðu grun um að í gömlum íslenskum handritum leyndist mikill fróðleikur um sögu Dana og annarra Noðurlandaþjóða. Þeir fengu Arngrím til að safna þessu saman og skrifa á latínu e.k. útdrátt úr efninu. Þetta gerði hann og sagt er að hann hafi stuðst við a.m.k. 60 íslensk handrit. Í því sambandi má geta þess að útdráttur hans úr sögu Danakonunga (Skjöldunga sögu) er ómetanlegur af því að handritið sem hann studdist við af þeirri sögu hefur glatast; texti Arngríms er því eina heimildin um efni þeirrar fornu sögu. Danir mega vera okkur þakklátir!

Loks verður að geta þess að Arngrímur skrifaði sögu Íslands á latínu, allt frá upphafi landnáms og fram á sína daga. Ritið var margsinnis gefið út og var því ómetanleg landkynning. Bókina kallaði Arngrímur Crymogaea sem er grískt orð og merkir Ísland.