21. Knut Hamsun (1859–1952)

Rithöfundurinn Knut Hamsun (fæddur Pedersen) er einn allra frægasti listamaður sem Noregur hefur alið. Hann var klæðskerasonur úr Guðbrandsdal en fjölskyldan fluttist til Hamsund í Norður-Noregi. Knut bjó við kröpp kjör og vinnuhörku sem stafaði af skuldum föðurins við mág sinn. Sagt er að Knut hafi borið þungan hug til foreldra sinna eftir þetta og ekki var hann viðstaddur útför þeirra. En taugar hans til norðursins og hrikalegrar náttúru æskuslóðanna voru alla tíð sterkar.

Knut naut lítillar skólagöngu; hann fór að heiman sextán ára og lagðist í flakk og vann verkamannavinnu hér og þar næstu fjórtán árin, meðal annars í Norður-Ameríku, og eftir það bar hann amerískri menningu illa söguna. Á þessum árum fór hann að skrifa sögur. Hann kenndi sig við heimabæ sinn og kallaði sig Knut Pedersen Hamsund. Sagt er að prentari hafi fyrir mistök fellt d-ið aftan af nafninu. Skáldinu leist svo vel á það að hann kallaði sig Hamsun eftir það.

Fyrstu bækurnar vöktu litla athygli. En árið 1890 birtist skáldsagan Sultur (Sylt) og Knut Hamsun varð frægur á svipstundu. Árið 1898 gekk hann að eiga Bergljótu Goepfert, og innblásinn af ást til hennar skrifaði hann hina fögru sögu Viktoríu. Hjónabandið varð skammvinnt en þau eignuðust dótturina Viktoríu. Seinna (1908) kvæntist Hamsun leikkonunni Mariu Andersen sem var meira en 20 árum yngri en hann. Þau eignuðust fjögur börn. Hjónabandið var stormasamt; hann var eigingjarn og afbrýðisamur en hún ákveðin og gaf ekki mikið eftir. Haft var eftir henni að Hamsun ætti sér aðeins einn vin og það væri skáldskapurinn.

Sagan Sultur var ólík öllu sem skrifað hafði verið í Noregi. Hún greinir frá ungu skáldi í Ósló sem sveltur heilu hungri; það er eins og hann vilji svelta; hann neitar aðstoð og ráfar um, veikur og ofsafenginn. En hann er ofurnæmur þannig að listin nærist þrátt fyrir einbeitingarskortinn sem stafar af hungrinu og bilandi heilsu. Ungi maðurinn tekur þó að lokum upp annan og venjulegri lífsstíl.

Frægasta bók Hamsuns er líklega Gróður jarðar (Markens grøde). Sú bók kom út 1917; þremur árum seinna fékk Hamsun bókmenntaverðlaun Nobels.

Það sem virðist einkenna Hamsun er það hve óútreiknanlegur hann er. Persónur hans geta verið bæði góðar og vondar í senn. Stundum ræður rómatíkin ríkjum, stundum nístandi háð og þá er eins og Hamsun hati samfélag sitt og nútíma og fyrirlíti manneskjuna. En frásagnarlist hans var snilldarleg og enn þann dag í dag dást menn að henni, hvaða skoðun sem þeir hafa annars á manninum.

En það er skuggi yfir minningu Hamsuns. Hann hreifst af Adolf Hitler, og þegar Þjóðverjar réðust inn í Noreg í seinni heimsstyrjöldinni árið 1940 studdi Hamsun innrásina, þá orðinn áttræður og heyrnarlaus. Þetta fyrirgáfu Norðmenn honum ekki. Bækur hans voru brenndar. Hryllileg málaferli voru haldin yfir honum eftir stríðslok og hann settur á geðveikrahæli; hann lést bugaður maður árið 1952.