22. Ætternisstapi

Hvernig leystu menn kostnaðarvandann vegna gamla fólksins?

Orðtakið að ganga fyrir ætternisstapa merkir að stytta sér aldur, deyja. Í Gautreks sögu, einni af okkar fornaldarsögum, er uppruni þessa orðasambands skýrður. – Gauti var konungur á Gautlandi. Á þeim tíma voru miklir skógar á þessu svæði, og þar leyndust einangraðir mannabústaðir í rjóðrum. Þarna bjó fólk sem hafði hrakist brott úr samfélaginu, t.d. vegna eigin glæpa eða mannvonsku annarra.

Nú var það eitt sinn að Gauti konungur var á veiðum. Hann sá fagran hjört sem hann elti um skóginn með veiðihundum sínum með svo miklu kappi að fyrr en varði var hann kominn langt frá mönnum sínum. Og ekki nóg með það: hann hafði kastað af sér öllum klæðum sínum nema línklæðum, og var auk þess berfættur orðinn. – Og nú fór að dimma af nótt. Konungurinn hlustar eftir hljóðum og heyrir hundgá og gengur á hljóðið. Hann sér þá lítið hús og mann standa á hlaðinu. Sá hleypur að hundinum sem gelt hafði og drepur hann og segir um leið að ekki skuli hann (þ.e. hundurinn) vísa fleiri gestum á bæinn. Gauti ýtir manninum frá dyrunum og gengur inn; þar eru átta manns fyrir.

Bóndinn spyr nú þræl sinn (þann sem drepið hafði hundinn) hvers vegna hann hafi hleypt manninum inn og einnig hvað hann hefði gert við hundinn. Þrællinn sagði eins og var. „Dyggur þræll ertu,“ sagði þá bóndi og bætti því við að hann ætlaði að launa honum vel daginn eftir.

Konungi er ekki boðinn matur en hann sest samt að borðum og snæðir djarflega. Þá hættir bóndinn að matast og stendur brátt upp. Menn fara að sofa. En þegar konungur er lagstur til svefns kemur kona að honum og leggst hjá honum. Hún sagði honum að aldrei áður hefðu gestir komið í hús föður síns og að hann væri svo nískur að hann þyldi ekki að þurfa að gefa mat. Hún bætti því við að foreldar hennar myndu strax daginn eftir ganga ásamt þræl sínum fram af miklum stapa sem kallaður var Ætternisstapi og týna þannig lífi sínu en komast jafnframt til Óðins. Þetta væri reyndar aðferð þeirra ættingjanna til að losa skyldfólkið undan þeirri kvöð að þurfa að annast gamalt fólk. Um morguninn bauð Gauti Snotru (það hét stúlkan) að koma með sér því hún væri með barni; hún afþakkaði.

Faðir Snotru skipti nú fé sínu milli barnanna sex og gekk síðan ásamt konu sinni og þrælnum fyrir Ætternisstapa. En það er af bræðrum Snotru að segja að sama nískan fylgdi þeim og föðurnum. Einn þeirra fékk gullhellur sem tveir sniglar dælduðu lítillega og það varð til þess að hann ákvað að ganga fyrir Ætternisstapa. Annar varð var við að spörfugl hafði tekið eitt ax úr akri hans; hann þoldi ekki þetta tap og gekk glaður fyrir Ætternsistapa. Svipuð urðu örlög þriðja bróðurins og systranna tveggja. En Snotra, sú sem Gauti konungur hafði sofið hjá, eignaðist son í fyllingu tímans og nefndi hann Gautrek. Þegar hann var sjö ára fór hún með hann til föður síns og tók hann vel á móti þeim. Gautrekur varð síðar konungur Gautlands og frá honum og afrekum hans er sagt í Gautreks sögu.