24. Hallmundarhraun – rann það fyrir Íslands byggð eða eftir að land byggðist?

Margir þekkja hina fallegu Hraunfossa þar sem tært lindarvatn kemur í fossum undan Hallmundarhrauni við Hvítá í Borgarfirði og fellur út í hvítfreyðandi jökulsána á um eins km löngum kafla. Á þennan stað koma fjölmargir ferðamenn til að dást að þessari fegurð. Á uppýsingaskilti við bílastæðið er sagt að hraunið, sem fossarnir koma úr, Hallmundarhraun, hafi runnið fyrir landnám á Íslandi. En það hefur verið dregið í efa, og nú virðast flestir jarðfræðingar telja að Hallmundarhraun hafi runnið á tímabilinu 930–940, um 60 árum eftir upphaf landnáms á Íslandi. (Upphaf landnáms er gjarnan miðað við árin í kringum 870).  

Það sem styður þá hugmynd að Hallmundarhraun sé yngra en landnámið er m.a. það að hraunið liggur ofan á svokölluðu landnámsgjóskulagi, en það er öskulag sem varð til við gos á Veiðivatnasvæðinu um 870 ef treysta má aldursgreiningu gjóskulagsins. Með öðrum orðum: Hallmundarhraun hefur runnið eftir Veiðivatnagosið. Hraunflæðið niður eftir byggðum Borgarfjarðar hefur aldeilis skotið fólki skelk í bringu. Það átti upptök sín norðvestur af Langjökli og streymdi þaðan niður í byggð í Hvítársíðu og Hálsasveit með brauki og bramli. Margir bæir hafa farið undir hraunið, árfarvegir hafa breyst og frjósöm beitilönd skyndilega orðið að ógnandi hraunbreiðu. Með athugun á örnefnum má m.a. sannfærast um að t.d. bærinn Fjótstunga hefur upphaflega verið á öðrum stað en nú vegna þess að nú er þar engin tunga! Menn hafa þurft að koma bænum fyrir á nýjum stað.

Svo skemmtilega vill til að í gömlu kvæði, Hallmundarkviðu, segir frá eldgosi. Lengi vel var talið að kvæðið væri frá 13. öld og hafi ekki tengst Hallmundarhrauni neitt. En nú hafa fræðimenn fært að því rök að kvæðið sé mun eldra og hafi jafnvel verið ort skömmu eftir að hraunið í uppsveitum Borgarfjarðar rann og að einmitt þessu gosi sé verið að lýsa. Þó kvæðið sé torskilið má sjá að í fyrri hluta þess er eldgosi lýst. Og í seinni hlutanum er eldgosið sett í goðsögulegt samhengi þar sem lýst er átökum jötna og þrumuguðsins Þórs. Í því samhengi má hugsa sér að menn hafi séð fyrir sér í gosmekkinum jötna og goð og einnig alls kyns kynjamyndir í sjálfu hrauninu. Maður fær á tilfinninguna að skáldið óttist beinlínis heimsenda þar sem það talar um að himinninn muni rifna.

Í  Landnámabók (frá 12. öld) er frásögn af manni nokkrum, Þorvaldi holbarka, sem á að hafa farið í Surtshelli í Hallmundarhrauni og flutt Surti jötni kvæði. Árni Hjartarson jarðfræðingur telur að Þorvaldur þessi sé höfundur Hallmundarkviðu þar sem hann lætur jötuninn lýsa hamförum gossins (jarðskjálftum, skriðuföllum o.s.frv.) upp við Langjökul og hrauninu sem þaðan rann og hellunum sem urðu til.  

Athyglisvert er að í kvæðinu er ekkert minnst á útilegumenn í hellunum í hrauninu eins og gert er í ýmsum gömlum sögum (Hellismenn), aðeins talað um heita hella. Ástæðan gæti verið sú að hellarnir hafi einmitt verið svo heitir fyrstu árin eftir gosið að útilokað hafi verið fyrir aðra en jötna að búa þar! – Ef það sem hér hefur verið sagt er rétt, er kvæðið Hallmundarkviða eitt allra elsta kvæði sem ort hefur verið á Íslandi og um leið samtímalýsing íbúanna á hryllilegum náttúruhamförum.