25. Ari Másson og Björn Breiðvíkingakappi: tveir vesturfarar

Í Landnámu (Landnámabók) og öðrum fornum ritum er sagt frá mönnum sem eiga að hafa farið vestur um haf til Ameríku. Öll höfum við heyrt um Leif heppna sem sagður er fyrsti Evrópubúinn sem steig á land í Ameríku (árið 1000). Og margir vita að samkvæmt íslenskum sögnum fæddist Snorri Þorfinnsson þar vestra (árið 1003). Hann var sonur Íslendinganna Þorfinns karlsefnis og Guðríðar Þorbjarnardóttur.

En færri hafa heyrt um Ara Másson. Hann var höfðingi á Reykhólum í Reykhólasveit á 10. öld. Svo gerðist það, hugsanlega á leið frá Írlandi til Íslands nálægt árinu 980, að hann hraktist af leið og kom ekki aftur til Íslands. Í Landnámu (frá 12. öld) segir að Ari hafi orðið „sæhafi til Hvítramannalands“, en sumir kölluðu þetta land „Írland hið mikla“. Það liggur vestur í hafi, nær Vínlandi hinu góða; það er kallað sex dægra sigling vestur frá Írlandi. Því er bætt við að Ari hafi verið skírður þar til kristni en ekki komist brott. Síðan er sagt að frá þessu hafi fyrst sagt Hrafn Hlymreksfari, er lengi hafði verið í Hlymreki á Írlandi. Einnig er sagt að Þorkell Gellisson hafi heyrt íslenska menn hafa eftir Þorfinni jarli í Orkneyjum [d. 1064], að sést hefði til Ara Mássonar á Hvítramannalandi; hann hefði ekki komist brott en hafi samt verið þar mikils metinn.

Um Hvítramannaland eða Írland hið mikla er það annars að segja, að jafnvel fyrir Íslands byggð gengu sögur af stóru landi í vestur frá Írlandi þar sem væru sjálfsánir hveitiakrar og vínviður. Kannski eru þetta bara ævintýrasögur sem eiga sér enga stoð í veruleikanum. En ef í þeim leynist sannleikskjarni hafa Írar verið búnir að koma til Ameríku langt á undan Leifi heppna; og þá hefur líka Íslendingurinn Ari Másson verið kominn þangað um 20 árum á undan Leifi.   

Í 64. kafla Eyrbyggja sögu er merkileg frásögn um annan vesturfara. Þar er greint frá atviki sem á að hafa átt sér stað skömmu fyrir 1030, þ.e. um 25–30 árum eftir að Leifur heppni, Þorfinnur karlsefni, Guðríður og fleiri norrænir menn höfðu verið á Vínlandi. Guðleifur úr Straumfirði á sunnanverðu Snæfellsnesi fór kaupferð til Dyflinnar á Írlandi. Á heimleið hrekst hann og menn hans langt vestur og suðvestur í haf; þeir ná landi; fjöldi fólks kom að þeim sem þeim fannst tala írsku.

Heimamenn deildu um hver örlög Guðleifs og manna hans skyldu verða, hvort drepa ætti þá eða hneppa í þrældóm. Þá kemur ríðandi „mikill maður og garplegur, hvítur fyrir hærum“. Hann spurði þá um fólk á Snæfellsnesi á Íslandi. Síðan sá hann til þess að Guðleifs menn fengju að fara brott. Hann fékk þeim sverð sem þeir skyldu færa Kjartani bónda á Fróðá og hring sem móðir Kjartans, Þuríður á Fróðá, skyldi fá. Hafa menn fyrir satt að þessi maður hafi verið Björn Breiðvíkingakappi. Í því sambandi skal þess getið að Þuríður á Fróðá hafði eitt sinn verið ástkona Björns og talið var að Kjartan væri einmitt sonur þeirra beggja.

Niðurstaðan er þá meðal annars sú að sögur hafa gengið af landi í vestri. Írar kölluðu það Írland hið mikla (og við vitum ekki hvort það var til í raun og veru) en Íslendingar kölluðu landið, sem Leifur hafði fundið, Vínland hið góða.