27. Berklar (tuberculosis)

Berkar gengu undir nafninu „hvíti dauðinn“. Þetta var ógnvænlegur sjúkdómur, sem lagði marga að velli, jafnt unga sem aldna. Þegar sjúkdómurinn var sem ákafastur hér á landi risu berklahæli, á Vífilsstöðum 1910 og í Kristnesi í Eyjafirði 1927.
 

Berklar eru alvarlegur smitsjúkdómur, sem orsakast af bakteríunni Mycobacterium tuberculosis. Bakterían berst manna á milli í loftinu um öndunarfæri; þaðan berst hún um líkamann með blóðrásinni og getur hreiðrað um sig í ýmsum líffærum. Sýking í lungum er algengust en bakterían getur einnig lagst á önnur líffæri eins og nýru, miðtaugakerfi og bein. Talið er að 10% þeirra sem smitast fái sjúkdóm með virkri berklasýkingu á fyrstu tveimur árunum eftir smit. Þeir sem hafa smitast en fá ekki einkenni um sjúkdóm eru með leynda berkla. Við leynda berkla er bakterían í líkamanum en veldur ekki sýkingu og viðkomandi er ekki smitandi.

Hægt er að bera berklabakteríuna alla ævi án þess að sjúkdómur komi fram, þar sem heilbrigt ónæmiskerfi getur haldið smitinu í skefjum. Við veiklað ónæmiskerfi geta bakteríurnar fjölgað sér og sjúkdómurinn tekið sig upp. Við leynda berkla er gefin meðferð til að koma í veg fyrir útbreiðslu bakteríunnar í líkamanum síðar.

Berklar bárust líklega til Íslands strax á landnámsöld, en það er þó ekki fyrr en um aldamótin 1900 að þeir urðu mjög útbreiddir hér á landi. Árlega dóu 150–200 manns á tímabilinu 1912–1920. Í kringum 1950 dró mjög úr berklum með tilkomu berklalyfja. Um miðjan níunda áratug síðustu aldar jókst tíðni berkla á ný og má það einkum rekja til útbreiðslu HIV-veirunnar sem veiklar ónæmiskerfi líkamans. Á síðustu árum hafa greinst hér á landi 10–20 berklatilfelli á ári.

Þann 15. janúar 1904 birtist eftirfarandi frétt í blaðinu Þjóðólfi og lýsir hún þeim ráðstöfunum sem stjórnvöld á Íslandi gripu til í þeim tilgangi að draga úr útbreiðslu berklanna, en þá átti það versta enn eftir að ganga yfir eins og fram kom hér að ofan. Í fréttinni sést líka að berklarnir geisuðu ekki eingöngu á Íslandi, heldur voru þeir ógnvaldur um víða veröld:

„Um berklaveiki sem þjóðarmein og ráð til að útrýma henni“ nefnist bæklingur einn sem nýlega [innskot: þ.e. miðað við jan. 1904] er út kominn á landsjóðs kostnað, samkvæmt þingsályktunartillögu frá 1902 þegar stjórninni var falið að láta semja og gefa út alþýðurit um berklaveiki og varnir gegn henni. Stjórnin fól Guðmundi Björnssyni héraðslækni í Rvík [innskot: hann varð síðar landlæknir] að semja ritið, og þýddi hann þá verðlaunarit eftir S.A. Knopf lækni í New York, en þó með ýmsum breytingum og viðaukum, eftir því sem hér átti við. Ritgerð þessi, sem frumrituð var á þýsku, fékk verðlaun á allsherjarfundi, er haldinn var í maí 1899 í Berlín um varnir gegn berklaveiki sem þjóðarmeini. Er ritgerðin skýr og skipuleg með spurningum og svörum. Hefur hún verið þýdd á mörg mál. Af riti þessu eru á íslensku prentuð 6.000 eintök, og verður helmingur þess sent út með fyrstu skipaferðum, en hinum helmingnum útbýtt síðar smátt og smátt, allt ókeypis, og er prestum og læknum falið að útbýta bæklingnum.