28. Raunsæishöfundurinn Gestur Pálsson (1852–1891)

Gestur Pálsson fæddist 25. september 1852 í Miðhúsum í Reykhólasveit, fór í Lærða skólann 1869 (Menntaskólann í Reykjavík) og lauk stúdentsprófi 1875. Stundaði guðfæðinám við Kaupmannahafnar­háskóla 1875–1882 með eins árs hléi á Íslandi. Hann lauk ekki prófi, m.a. vegna skulda og óreglu. Bjó í Reykjavík 1882–1890 og ritstýrði m.a. tímaritinu Suðra. Þá fluttist hann til Vesturheims og gerðist ritstjóri fréttablaðsins Heimskringlu. Hann lést árið 1891 í Winnipeg, 38 ára.

Gestur hreifst ungur af Georg Brandes og raunsæisstefnunni og í samvinnu við þrjá aðra Íslendinga í Kaupmannahöfn (Hannes Hafstein, Bertel E. Þorleifsson og Einar H. Kvaran) gaf hann út ritið Verðandi árið 1882 sem var nokkurs konar boðberi raunsæisstefnunnar á Íslandi. Þar átti Gestur smásöguna Kærleiksheimilið sem naut strax mikillar hylli. Í þeirri sögu birtust ýmis helstu einkenni hinnar nýju stefnu: lýst er kúgun lítilmagnans og samsæri veraldlegs og andlegs valds gegn þeim fátæku. Einnig kemur hræsnin og sjálfslygin þar mjög við sögu. Gestur beitir háði og kaldhæðni, „kærleiksheimilið“ er allt annað en kærleiksríkt.

Auk Kærleiksheimilisins má nefna smásögurnar Hans vöggur og Tilhugalíf frá Reykjavíkurárunum; þær gerast báðar í Reykjavík og lýsa fólki sem verður illum samfélags­öflum að bráð. Smælingjunum er jafnvel líkt við skepnur. – Í smásögunni Grímur kaupmaður deyr leiðir hins vegar sjálfskaparvíti aðalpersónu til falls hennar en ekki umhverfi eða andsnúin samfélagsöfl. Mikil sálfræðileg dýpt er í þeirri sögu.

Gestur Pálsson gagnrýndi lífið í Reykjavík einnig í fyrirlestrum og var ómyrkur í máli. Skólasveinar hrifust af honum en aðrir hneyksluðust enda var hann harður í dómum sínum um mannlífið í höfuðstaðnum og menntunarástand þjóðarinnar. Ritdómar hans voru einnig óvægnir og m.a. sakaði hann sjálfan sr. Matthías Jochumsson, sem var eitt virtasta skáld okkar, um menntunar­skort. Hin einbeitta afstaða Gests til manna og málefna og einangrun sem henni fylgdi varð ásamt óreglu hans til þess að hann hélt til Vesturheims.

Í Winnipeg lenti Gestur m.a. í deilum við fyrri félaga sinn Einar H. Kvaran, ritstjóra Lögbergs. Óreglan varð Gesti að falli aðeins einu ári eftir að hann fór vestur.

Gestur vildi lækna samfélagsmeinin og beitti þá hvassri ádeilu eins og sjá má í fyrirlestri frá 1888 þar sem hann talar m.a. um slúðrið í Reykjavík: „Menn geta líkt slúðrinu hér í bænum við vætusudda, sem læðist og skríður inn um hverja einustu rifu, sest fyrir í hverri sprungu, treður sér milli þils og veggjar, laumast úr einu herbergi í annað, og tilgangurinn er alltaf og alls staðar sá sami, að reyna til að smella blettum á, og freista, hvort það sé ekki hægt að búa til dálítinn fúa. [...] Ef maður gengur inn á veitingahús til þess að fá sér glas af öli, þá er það af því, að hann er mjög hneigður fyrir ofnautn áfengra drykkja; ef maður sést drukkinn einu sinni, þá liggur hann á túrum heilum vikum saman; ef ógiftur maður gengur út að kveldi dags, þá er það ætíð til þess að hitta einhverja vinkonu sína. Ef mannamál heyrist inni í herbergi, þar sem ógiftur maður býr, þá er það eintómt kvenfólk, sem er að heimsækja hann.“