3. Búi á Esjubergi: írskur í föðurætt – norrænn í móðurætt

Undir Esjunni suðvestanverðri stendur bærinn Esjuberg. Þangað kom á landnámsöld kona frá Írlandi sem hét Esja. Á þessum bæ bjó þá kristinn maður, Örlygur að nafni, og hann hafði reist þar kirkju, eina allra fyrstu kirkju á Íslandi. Esja ól upp dreng sem hét Búi Andríðsson en foreldrar Búa áttu heima skammt frá, í Brautarholti á Kjalarnesi. Andríður, faðir Búa, var írskur en móðir Búa var af norskum ættum. Höfðinginn á Kjalarnesi, sjálfur landnámsmaðurinn, hét Helgi bjóla og hann var tengdasonur Ingólfs Arnarsonar í Reykjavík, fyrsta landnámsmannsins á Íslandi. Helgi bjóla reisti sér bæ á Hofi á Kjalarnesi. Sonur Helga hét Þorgrímur, og hann byggði mikið hof eftir að hann hafði tekið við búinu. Í hofinu dýrkaði hann guðinn Þór og fleiri guði.

Eins og á þessu sést bjó á Kjalarnesi fólk bæði af írskum og norskum ættum, og þar voru sumir kristnir (einkum þeir sem voru af írskum uppruna) og aðrir heiðnir. Og það var kirkja á Esjubergi og hof á Hofi.

Búi óx upp hjá Esju á Esjubergi. En þegar hann var 12 ára ákvað Þorgrímur í samráði við son sinn Þorstein að refsa þeim sem ekki vildu trúa á hina heiðnu guði. Búi vildi ekki kasta sinni kristnu trú og var því dæmdur í útlegð. Hann lét þó sem ekkert væri og hélt áfram að heimsækja foreldra sína í Brautarholti þótt hann þyrfti þá að fara um hlaðið á Hofi. Þetta þótti feðgunum á Hofi, Þorgrími og Þorsteini, alveg óþolandi; og Þorsteinn, sem þá var 18 ára, reyndi að ná lífi Búa eitt sinn þegar Búi var á heimleið að Esjubergi eftir að hafa heimsótt foreldra sína. En Esja fóstra hans var fjölkunnug og hún lét myrkur skella á um miðjan dag og bjargaði þannig Búa sem reyndar hafði getað slöngvað steinum í nokkra af mönnum Þorsteins og drepið þá.  

Búi hefndi sín fyrir banatilræði Þorsteins við sig. Einn dag þegar hann átti leið um hlaðið á Hofi sá hann hvar Þorsteinn kraup frammi fyrir guðunum í hofinu; Búi tók hann heljartaki og keyrði hann svo harkalega niður að hausinn brotnaði; dró hann síðan út úr hofinu en setti eld í hofið og hélt síðan heim að Esjubergi.

Þorgrímur, faðir Þorsteins, fylltist sorg og heift og hélt að Esjubergi og vildi hefna sonar síns. En með kænsku tókst Esju að bjarga Búa frá bráðum bana. Reiði Þorgríms var svo mikil að hann fór nú rakleitt að Brautarholti og drap Andríð föður Búa, alsaklausan mann sem að auki var fóstbróðir Þorgríms. Það var auðvitað níðingsverk.  

Tíminn leið og margt dreif á daga Búa sem ekki er hægt að rekja hér en greint er frá í Kjalnesinga sögu.  

En Búi sættist að lokum við Þorgrím goða á Hofi. Og ekki nóg með það. Hann giftist dóttur Þorgríms, Helgu. Þorgrímur samþykkti þetta vegna þess að hann hafði samviskubit út af níðingsverkinu sem hann hafði unnið og var auk þess búinn að sjá að Búi var efnilegasti ungi maðurinn í sveitinni og verðugur arftaki.