5. Einsetukonur – fyrsta munkaklaustrið – fyrsta nunnuklaustrið

Fyrsta klaustrið á Íslandi var vígt á Þingeyrum í Húnavatnsþingi árið 1133. Það var munkaklaustur. En allmörgum árum áður var undirbúningur að stofnun þess hafinn að frumkvæði fyrsta biskupsins á Hólum í Hjaltadal, Jóns Ögmundssonar; hann var biskup frá 1106 til dauðadags 1121. Hann dó því tólf árum áður en klaustrið á Þingeyrum var formlega stofnað.

Fljótlega eftir kristnitökuna árið 1000 og löngu áður en formlegt klausturhald hófst á Íslandi voru til bæði menn og konur sem vildu draga sig út úr skarkalanum og helga líf sitt Kristi. Það er t.d. sagt frá því í Laxdæla sögu að Guðrún Ósvífursdóttir hafi í elli sinni (fyrir miðja 11. öld) gerst einsetukona á Helgafelli á Snæfellsnesi (þar sem löngu síðar var stofnað munkaklaustur). Guðrún hafði verið gift fjórum sinnum og misst alla menn sína eins og sagt er frá í Laxdælu.

Meira en 50 árum eftir lát Guðrúnar Ósvífursdóttur vildi kona ein á Hólum í Hjaltadal gerast einsetukona. Hún hét Hildur og gekk síðar undir nafninu Hildur nunna. Þessi kona bað Jón biskup Ögmundsson að láta byggja yfir sig lítinn kofa þar sem hún gæti ein þjónað guði sínum. Jón biskup neitaði henni um það. Skömmu síðar hvarf Hildur og enginn vissi hvað af henni hafði orðið. Alllöngu síðar fannst hún inni í Kolbeinsdal, næsta dal norðan Hjaltadals. Þá hafði hún hlaðið sér skýli úr steinum og lifði á berjum.

Jón biskup ákvað nú að láta byggja lítið hús við kirkjuna á Hólum þar sem Hildur gæti stundað sitt bænahald. Og hann vígði hana til nunnu. Þarna var hún fram á ellidaga. Síðustu árin var hún færð inn í hlýrri hús. En hún vildi ekki hafa neitt samneyti við menn. Hún hafði tjald yfir höfðinu svo að hún sæi ekki fólkið í húsinu. Og hún talaði ekki, en ef hún þurfti nauðsynlega á einhverju að halda gaf hún það í skyn með bendingum. Hildur lést árið 1157, rúmlega 35 árum eftir dauða Jóns biskups.

Tæpri hálfri öld síðar gerðist Úlfrún nokkur einsetukona á Þingeyrum (þar sem munkaklaustrið var þá í miklum blóma). Úlfrún var svo staðföst í sinni einangrun með guði að hún vildi ekki hitta son sem sem var þó prestur. En árið 1202 kom ungur prestur til Þingeyra sem hér Guðmundur Arason. Þennan mann vildi Úlfrún hitta; hún sagði honum að hann ætti eftir að verða biskup á Hólum. Sú spá rættist; Guðmundur varð biskup; hann var kallaður Gvendur góði (m.a. frægur fyrir að vígja brunna víða um landið, sbr. Gvendarbrunna við Reykjavík). Eitt sinn tók Úlfrún „meinsemi mikla og matleysi og hugarvolað og svefnlesi; hét hún þá á Þorlák biskup [hinn helga] og varð heil síðan.“

Fyrsta formlega nunnuklaustur á Íslandi var vígt á Reynistað í Skagafirði árið 1295, nærri þrjátíu árum eftir að Gissur Þorvaldsosn jarl (d. 1268) hafði gefið þá jörð undir klaustur.