5. Ryksugan

Gamla góða aðferðin við að hreinsa teppi var að hengja það upp á grind eða snúru undir beru lofti og „banka“ það með „bankara“. Það er ekki beint þægileg vinna; og langt er síðan menn fóru að leita einfaldari lausna við að verka teppin sín. Á ensku heitir ryksuga vacuum cleaner (eða lofttæmis-hreinsari) og tengist sú nafngift því að samkvæmt lögmálum eðlisfræðinnar sogast rykið að þeim stað þar sem lofttæmi hefur myndast; við finnum þetta þegar við öndum að okkur: loftið leitar inn í brjóstkassann þegar við þenjum hann út!

Lítum á orðið ryksuga. Það getur verið nafnorð: Þessi ryksuga er biluð. En það getur líka verið sagnorð: „Ég ætla að ryksuga í dag.“ En hvers vegna notum við sögnina að ryksuga en ekki t.d. ryksjúga eða ryksoga? Svarið er einfalt: Orðið ryksuga er fengið úr dönsku. Verkfærið heitir á dönsku støvsuger en sagnorðið er á dönsku að støvsuge. Hér hefur það gerst að menn hafa þýtt fyrri hluta orðsins (støv = ryk) en tekið seinni hluta orðsins næstum beint úr dönskunni: suger/suge = suga. Í íslensku verður bæði hluturinn (nafnorðið) og sögnin eins: ryksuga. Dæmi: Þetta er ryksuga og nú er ég að ryksuga. Enginn vafi leikur á um hlutinn sjálfan: Hann heitir alltaf ryksuga. En sögnin að ryksuga hefur truflað menn dálítið og því hafa sumir viljað nota sögnina ryksjúga eða ryksoga. Fyrrnefnda sögin (þ.e. ryksjúga) er gefin upp í orðabókum sem jafnrétthá sögninnni ryksuga. Sögnin að ryksoga hefur aftur á móti ekki fengið neinn hljómgrunn.

En hver fann upp þetta merkilega tæki sem léttir okkur alla hreingerningu (ekki bara við teppin, heldur líka gólfin, gólflistana, húsgögnin o.s.frv.) og gerir það að verkum að við öndum miklu minna að okkur af ryki og óheilnæmu lofti í vistarverum okkar en ella væri?

Það var árið 1869 að Chicago-búinn Ives McGaffey fann upp tæki sem hann kallaði hvirfilvindinn (whirlwind). Þetta var handknúin pumpa sem sogaði loft inn í strigapoka. En þetta dugði skammt því að erfiðið var mikið við að pumpa. Það var ekki fyrr en árið 1899 sem John Thurman í St. Louis þróaði bensíndrifið lofttæmiskerfi þar sem tala má um vélknúna ryksugu í nútímaskilningi. Thurman lét hest draga þetta kerfi milli húsa og bauð upp á ryksugun fyrir 4 dollara á hvert hús. Thurman fékk einkaleyfi á þessu tæki. Örfáum árum síðar þróaði Breti nokkur svipað tæki og fór milli húsa, stillti tækinu upp utan við húsið og sogaði rykið úr teppunum með hjálp ógnarlangs barka sem hann leiddi inn um gluggana.

Húsvörðurinn James Spangler í Ohio fékk alltaf ofnæmis- og astmaköst eftir að hafa sópað gólfin í byggingunni. Árið 1906 þróaði hann lítinn rafmagnsmótor með viftu og notaði koddaver sem poka. Hann fékk sérleyfi sem hann svo seldi til Hoover-verksmiðjunnar, sem er enn í fararbroddi ryksuguframleiðenda. Svo frægt er Hoover-merkið að Bretar nota oft sögnina to hoover yfir það að ryksuga.