Oft er talað um þrjár myndir sagna í íslensku. Þær eru germynd, miðmynd og þolmynd.
Germynd: Ég fer í sund á eftir.
Miðmynd: Þau kysstust vel og lengi
Þolmynd: Guðmundi var refsað fyrir afbrotið
Í germynd er gerandinn áberandi:
Guðmundur tók barnið.
Í þolmynd er þolandinn í aðalhlutverki:
Barnið var tekið. En gerandinn er horfinn í skuggann [við gætum þó gert gerandann sýnilegan með því að segja: Guðmundi var refsað af lögreglunni/Barnið var tekið af Guðmundi (seinni setningin gæti reyndar misskilist illilega!)].
Miðmynd endar á -st í nafnhætti og þannig er auðvelt að greina miðmyndina. Stundum er merkingin gagnvirk í miðmynd: þau kysstust (þ.e. kysstu hvort annað); þau hjálpuðust að (þ.e. þau hjálpuðu hvert/hvort öðru).
En oft er ekki um neina slíka gagnvirka merkingu að ræða í miðmyndinni: Maðurinn lést á sjúkrahúsinu.
Í sambandi við miðmynd má hafa í huga að oft er þar enginn gerandi á dagskrá.
Dæmi:
Það veiddist vel í maí/Bókin seldist vel.
Sumir halda því fram að óþarft sé að gera ráð fyrir myndum sem beygingu en tala einfaldlega um að til séu tvær gerðir sagna: Annars vegar þær sem enda á -a (borða, sofa, hlaupa), hins vegar þær sem enda á -st (farast, hlaupast (á brott), seljast, kyssast). Sömu menn segja um þolmyndina að hún sé ekkert annað en sagnasamband sagnanna vera eða verða og aðalsagnar, til dæmis: Hann er farinn, hún var stungin. Í slíkum tilvikum sé óþarfi að gera þann greinarmun að sum samböndin séu þolmynd (sbr. var stungin [af tilteknum geranda]) en önnur ekki (sbr. er farinn). Vangaveltur sem þessar geta verið skemmtilegar og jafnframt sýna þær að ekki má taka allar kennisetningar málfræðinga sem heilagan og óumbreytilegan sannleik. Málfræðingarnir bjuggu ekki til tungumálið; þeir vilja einungis reyna að lýsa því sem best og þeim lögmálum sem þar kunna að gilda.
Verkefni 1
Hvernig má misskilja setninguna: ‘Barnið var tekið af Guðmundi’?
Verkefni 2
Gerðu gerandann sýnilegan um leið og þú breytir þessum þolmyndarsetningum í germyndarsetningar.
1. Þjófurinn var handtekinn
2. Hárið var strokið.
Verkefni 3
Breyttu eftirfarandi setningum úr germynd í þolmynd:
Unnustinn kyssti stúlkuna
Presturinn fermdi stúlkuna í vor