Jón Thoroddsen (1818—1868) fæddist á Reykhólum í Barðastrandarsýslu. Hann stundaði nám í Bessastaðaskóla og lauk þaðan stúdentsprófi rösklega tvítugur. Veturinn næstan á eftir var hann heimiliskennari á Hrafnagili í Eyjafirði. Þar trúlofaðist hann ungri prestsdóttur og gat við henni barn. Sú trúlofun varð þó endaslepp því ári síðar varð hún aftur barnshafandi og var þá undinn bráður bugur að gifta hana manni þeim sem valdur var að því. Jón var þá kominn til háskólanáms í Kaupmannahöfn og harmaði örlög stúlkunnar sinnar. Er getið um þetta hér vegna þess að ýmsir þættir í skáldsögum hans eru raktir til þessara atvika. Þegar unnustan hafði brugðist honum tók nám hans í Höfn að ganga skrykkjótt. Brá hann þá á það ráð að ganga í danska herinn og barðist í Slésvíkurstríðinu. Hann fékk þó lausn úr hernum eftir nokkurra mánaða þjónustu og skömmu síðar samdi hann skáldsöguna Pilt og stúlku.

Jón tók próf í dönskum lögum eftir að honum hafði verið gert það að skilyrði fyrir kvonfangi og gerðist að því búnu sýslumaður, fyrst í fæðingarhéraði sinu, Barðastrandarsýslu, síðar í Borgarfjarðarsýslu og bjó þá á Leirá. Þar skrifaði hann skáldsöguna Mann og konu en entist ekki aldur til að ljúka við hana. Þegar hann andaðist, tæplega fimmtugur að aldri, mun hann hafa átt eftir að hreinrita hér um bil einn þriðja hluta sögunnar.

Allmikið ljóðasafn liggur eftir Jón og hefði það eitt nægt til að halda nafni hans á lofti. Hins vegar stendur það í skugga sagnanna sem eðlilegt er. Fyrstu kvæði hans komu í Fjölni og leynir sér ekki að hann hefur orðið fyrir áhrifum frá Jónasi Hallgrímssyni. Ísland (Ó, fögur er vor fósturjörð) mun nú vera kunnast kvæða Jóns. Þegar Fjölnir var liðinn undir lok hóf Jón útgáfu Norðurfara ásamt Gísla Brynjúlfssyni. Átti Norðurfari að taka við af Fjölni en lifði skamma hríð.

Verður nú vikið að meginverkum Jóns Thoroddsens, skáldsögunum. Báðar eru þær að uppistöðu ástarsögur og styðjast í því efni við reynslu hans sjálfs. Elskendurnir eru þó ekki skemmtilegustu söguhetjurnar. Það eru hinir einkennilegu menn sem Jón lýsir af mestri snilld enda voru þeir sniðnir eftir fólki sem hann þekkti, jafnvel svo að hann lét nöfn haldast. Og best lýsir hann skringilegum háttum þeirra.

Piltur og stúlka (1850) segir fyrst frá börnunum, Sigriði og Indriða, sem kynnast í hjásetu og binda með sér innilega vináttu. Þegar þau vaxa upp breytist vináttan í ást. Ingveldur, móðir Sigríðar, kemur þó í veg fyrir að þau eigist, meðal annars með bréfafölsun. Til þess nýtur hún aðstoðar Gróu á Leiti sem er slóttug kjaftakerling og hefur jafnan að orðtaki: „Ólyginn sagði mér, en hafðu mig samt ekki fyrir því, blessuð!“ Þess er þá ekki langt að biða að biðill, sem er Ingveldi að skapi, kveðji dyra því dag einn kemur sjálfur Bárður á Búrfelli til að biðja Sigríðar til handa Guðmundi Höllusyni, fóstur- eða launsyni sínum. Guðmundur þessi er nautheimskur maurapúki og hafa þeir feðgar ekki áhuga á öðru en eignum þeim er Sigríður á í vændum. Litt verður hún hrifin af þessum ráðahag en lætur þó að lokum undan fyrir þrábeiðni móður sinnar og fellst á að giftast Guðmundi. Boðið er til búðkaups og hjónavígslan hefst. En þá gerist óvænt atvik: Þegar presturinn spyr Sigríði hvort hún viti sig fría fyrir að hafa gefið nokkurri annarri mannpersónu ektatrú (ást) sína segir Sigríður nei svo hátt að nær heyrist um alla kirkjuna. Þar með er athöfnin farin út um þúfur. Sigríður heldur til Reykjavíkur, vonsvikin og einmana. Þar er hún í þann veginn að lenda í klónum á dönskum flagara þegar Indriði finnur hana og allt fellur í ljúfa löð.

Í Manni og konu (1876) er söguþráðurinn svipaður. Elskendurnir heita þar Sigrún og Þórarinn. Þau kynnast á prestsetrinu Stað þegar Sigrún er þar við hannyrðanám. Séra Sigvaldi, prestur á Stað, er mágur Þórarins og fjárhaldsmaður og þykist því hafa ráð hans í hendi sér. Þar á staðnum er stríðlunduð piparmey, Presta-Gunna kölluð vegna þess að hún hefur jafnan verið í vist hjá prestum. Vill séra Sigvaldi nú launa henni dygga þjónustu — hefur lofað að útvega henni eiginmann. Er það raunar enginn annar en Þórarinn sem hann hefur til þess valið. Hann verður því æfur þegar hann kemst að samdrætti þeirra Þórarins og Sigrúnar, stíar þeim sundur, lýgur upp á Sigrúnu að hún gangi með barni annars manns og falsar að lokum bréf til að slíta öllu sambandi þeirra á milli.

Í Manni og konu gegna hinir kynlegu kvistir ennþá stærra hlutverki en í Pilti og stúlku. Hjákátlegir eru þeir feðgarnir, Grímur meðhjálpari og Egill sonur hans. Þeir koma fyrst fram í sögunni við messu þar á Stað og verður Agli svo starsýnt á Sigrúnu að hann getur ekki litið augum af henni. Skýtur þá hugmynd þeirri upp í höfði séra Sigvalda að koma þeim í hjónaband og spinnast af því kátlegir vafningar; svo sem bónorðsæfing Egils er hann stillir reku fyrir framan sig, stamar upp úr sér bónorði og lætur sem rekan sé stúlka. Eins og áður er sagt auðnaðist höfundi ekki að ljúka við söguna. En eftir þeim efnisúrdrætti, sem til er af endi hennar, ná þau að lokum saman, Sigrún og Þórarinn, og séra Sigvaldi sýpur seyðið af sinum lævíslegu klækjabrögðum.

Jón Thoroddsen er tvímælalaust brautryðjandinn í íslenskri skáldsagnagerð. Má heita undravert hve sögum hans er litt áfátt um tækni ef hliðsjón er höfð af því að þær voru alger frumsmíð. Það var ekki fyrr en á þessari öld, þegar skáldsagan var orðin algengasta bókmenntagreinin, að fram komu hliðstæð verk, jafngóð eða betri. Lýtaleysi sagna Jóns.á að sjálfsögðu fyrst og fremst rætur að rekja til hæfileika hans sjálfs. En með samanburði hefur einnig verið sýnt fram á að hann hefur mikið lært af ýmsum erlendum skáldsagnahöfundum og er þá fyrst nefndur skoski höfundurinn Walter Scott. Þau áhrif hafa þó hvergi leitt til stælingar; sögurnar eru rammíslenskar hvort sem litið er til stíls eða efnis. Málfarið er kjarnmikið og alþýðlegt, eilítið sniðið eftir Íslendingasögunum, einkum í Manni og konu sem er á allan hátt meiri saga þó höfundi auðnaðist ekki að reka á hana smiðshöggið. Lýsingar á fólki og atburðum eru raunsæjar, sama má segja um þjóðlífslýsingar. Þó er vitaskuld margt sem skilur þessar sögur frá skáldsögum raunsæisstefnunnar (realismans) er var ríkjandi bókmenntastefna fyrir og um aldamótin. í því sambandi nægir að benda á að sögur Jóns enda vel; sögur raunsæisskáldanna enda dapurlega.

Þá er ótalinn einn kostur á sögum Jóns: þær eru mjög skemmtilegar. Orðheppni, kímni eða skarpri hæðni er hvarvetna beitt af mikilli leikni, stundum með spaugilegum andstæðum máls og efnis. Söguhetjurnar standa flestar ljóslifandi fyrir lesandanum, enda mun höfundur hafa látið sumar þeirra að minnsta kosti haldast líkar því sem þær komu honum fyrir sjónir í lifanda lífi. Var því ekki að undra að sögur Jóns Thoroddsens urðu fljótt svo mikils virtar að þeim var jafnvel skipað á bekk með Íslendingasögum.