Þorgils gjallandi hét réttu nafni Jón Stefánsson. Hann fæddist á Skútustöðum við Mývatn, missti ungur foreldra sína og var í vinnumennsku þar til hann kvæntist og setti saman bú á Litluströnd í sömu sveit. Þar bjó hann til æviloka. Hann dvaldist örsjaldan utan sveitar sinnar og komst aldrei lengra frá heimahögunum en vestur í Húnavatnssýslu en þar var hann í kaupavinnu eitt sumar. Hann naut engrar skólamenntunar. Samt tókst honum að afla sér ágætrar sjálfsmenntunar, las t.d. skáldsögur samtímahöfunda á Norðurlöndum og kynntist þannig raunsæisstefnunni milliliðalaust. Þar við bættist að nágrannar hans og sveitungar voru sumir áhugamenn um menntir og skáldskap svo hann var engan veginn einangraður andlega þó hann gerði ekki víðreist.

Fyrsta sagnasafn Þorgils gjallanda bar nafnið Ofan úr sveitum (1892) en áratug siðar gaf hann út sina einu skáldsögu, Upp við fossa (1902). Það er saga um ást í meinum þar sem tvö lögmál togast á, lögmál ástarinnar og lögmál vanans og heldur höfundur ótvírætt fram hinu fyrrnefnda. Aðalsöguhetjan er ungur bóndasonur, Geirmundur að nafni. Hann verður hugfanginn af giftri konu og hittir hana oft á laun. Samband þeirra hlýtur þó að slitna því hún tekur þægilegt heimili og örugga afkomu fram yfir ástina. Nokkru síðar fellir Geirmundur hug til ungrar prestsdóttur sem Þuríður heitir. Þar sem gamli presturinn, faðir hennar, er honum sérlega ljúfur og góður áræðir hann að bera upp bónorð. En þá kemur upp úr kafinu að þau eru hvorki meira né minna en hálfsystkin — gamli presturinn er faðir beggja!

Mikið var rætt og ritað um þessa sögu þegar hún kom út og urðu margir hneykslaðir, þótti höfundur of berorður um ástina. Ennfremur olli talsverðri andúð viðhorf höfundar til presta og kirkju. Hins vegar tókst honum það sem hann hafði ætlað sér: að stjaka við fólki svo það færi að hugleiða vandamálin. „Fólkið nennir ekki, þorir ekki að hugsa,“ sagði hann eitt sinn í bréfi til vinar síns.

Dýrasögur (1910) var síðasta bók Þorgils gjallanda. Þar er að finna góðar lýsingar á dýrum og ekki síður blæbrigðaríkar frásagnir af samskiptum manna og dýra. Bestar eru sögur hans af hestum.

Þorgils gjallandi var orðinn fertugur þegar hann kom fram sem rithöfundur og réð þá yfir harla lítilli stíltækni. Ekki hafði hann annan tíma til ritstarfa en stopular tómstundir því hann bjó alla tíð einyrkjabúskap. En honum fór fram til síðustu æviára.