Fædd / fæddur:

1866 to 1945
Jóhann Magnús Bjarnason

Vestur-Íslendingurinn Jóhann Magnús Bjarnason var afkastamikill og fjölhæfur rithöfundur, en eftir hann liggja  þrjár langar skáldsögur, fjöldi smásagna, um eitt hundrað ævintýri, yfir 20 leikrit, fjölmörg kvæði auk fjölda greina um bókmenntir og menningarmál. Voru bækur hans gefnar út í Kanada, á Íslandi og í Danmörku. Nýlega voru bækurnar Eiríkur Hansson (The Young Icelander: The story of an immigrant in Nova Scotia and Manitoba) og Vornætur á Elgshæðum (Errand Boy in the Mooseland Hills) þýddar á ensku og seldust vel. Af þekktum verkum eftir Jóhann má nefna sögurnar BrasilíufararnirVornætur á ElgshæðumEiríkur Hansson og kvæðin Litla stúlkan með ljósu flétturnar tvær og Grímur frá Grund

Valmynd

Bækur og verk
Æviágrip

Jóhann Magnús Bjarnason fæddist að Meðalnesi í Fellum á Fljótsdalshéraði 24. maí árið 1866.

Níu ára gamall fluttist hann vestur um haf, þar sem foreldrar hans námu land í fylkinu Nova Scotia í Kanada. Jóhann gekk í skóla í Winnipeg og útskrifaðist sem kennari árið 1900. Varð kennslan hans ævistarf og þótti hann góður kennari.

Samhliða kennslunni var Jóhann afkastamikill og fjölhæfur rithöfundur, en eftir hann liggja þrjár langar skáldsögur, fjöldi smásagna, um eitt hundrað ævintýri, yfir 20 leikrit, fjölmörg kvæði auk greina um bókmenntir og menningarmál. Voru bækur hans gefnar út í Kanada, á Íslandi og í Danmörku. Nýlega voru bækurnar Eiríkur Hansson (The Young Icelander: The story of an immigrant in Nova Scotia and Manitoba) og Vornætur á Elgshæðum (Errand Boy in the Mooseland Hills)  þýddar á ensku og seldust vel.

Af þekktum verkum eftir Jóhann má nefna sögurnar Brasilíufararnir, Vornætur á Elgshæðum, Eiríkur Hansson og kvæðin Litla stúlkan með ljósu flétturnar tvær og Grímur frá Grund.   

Frá árinu 1902 allt fram til 1945 er hann lést hélt Jóhann dagbók sem hann taldi með því besta sem hann hafði skrifað og vonaði að hún yrði gefin út eftir sinn dag.  Eru dagbækur hans geymdar í Landsbókasafni Íslands.  Nýlega kom fyrsta bindi þeirra af þremur út lestu.is og er hægt að nálgast hana sem rafbók á vefnum. Síðari tvö bindin koma svo út sem rafbækur á næstunni hjá sama útgefanda.

Af dagbókum Jóhanns og öðrum verkum má sjá að Ísland og allt íslenskt hefur alla tíð átt stóran sess í hjarta hans og hann leit fyrst og fremst á sig sem Íslending.

Þó svo að nafn Jóhanns hafi ekki alltaf farið hátt í íslenskri bókmenntaumræðu hefur Gyrðir Elíasson bent á það í grein um Jóhann sem birtist í bókinni Undir leslampa árið 2000 (og áður í Tímariti Máls og menningar 1997) að íslenskir höfundar, sem á eftir honum komu, hefðu lært margt af honum. Tiltekur Gyrðir þar Gunnar Gunnarsson en einnig nóbelsskáldið Laxness. Gyrðir tínir ekki til einstök dæmi enda vill hann láta lesendum eftir að finna þau. En til gamans má benda á upphaf þriðja þáttar Eiríks Hanssonar (Þráin) og bera saman við upphafið að Fjallkirkju Gunnars Gunnarssonar. Í báðum tilvikum er endurtekningu beitt af snilld um leið og útlínur í tilteknu tímabili ævi söguhetju (og verðandi skálds) eru dregnar („Aldursskeiðið þegar…“ [Eiríkur Hansson]/ „Þau ár þegar…“ [Fjallkirkjan]). Eins má minna á klukkuna í ganginum sem endurtók í sífellu nafn Aðalheiðar, stúlkunnar sem Eiríkur elskaði. Þetta gæti minnt á klukku Halldórs Laxness í Brekkukotsannál sem sagði „ei-líbbð, ei-líbbð“. En kannski er það persóna Braddons læknis í öðrum hluta sögunnar af Eiríki sem hefur haft meiri bókmenntaleg áhrif en virðist í fljótu bragði. Margt í fari Braddons minnir mjög á sjálfan Arnas Arnæus í Íslandsklukkunni, t.d. það hvernig hann horfir ævinlega framhjá viðmælanda sínum, brosir þó honum sé ekki gleði í hug og slær um sig með latínu. Og einn kækur Braddons læknis er reyndar mjög í ætt við tiltekna áráttu Jóns Grindvíkings í fyrrnefndu verki. Síðast en ekki síst má minna á að svart skegg Braddons læknis og hinar hvítu og skínandi tennur gætu vakið minningu lesanda um höfuðpaur Íslandsklukkunnar, Jón Hreggviðsson; í báðum verkum er þetta tvennt, svarta skeggið og hvítu tennurnar, eins og stef eða leiðarminni. Laxness heiðrar minningu hins vestur-íslenska skáldbróður í riti sínu Í túninu heima árið 1975 og segist hafa orðið „hyltur og bjargtekinn“ af lestri verka hans.

Jóhann Magnús Bjarnason er almennt talinn fremsta sagnaskáld Vestur-Íslendinga. Þá er jafnan vísað til Eiríks Hanssonar en einnig Brasilíufaranna sem út komu á árunum 1905–1908 og nutu gríðarlegra vinsælda. Þriðja skáldsagan, Í Rauðárdalnum, birtist upphaflega í tímaritinu Syrpu á árunum 1913–1922 en hún kom ekki út á bók fyrr en 20 árum síðar.

Tvær síðastnefndu bækurnar eru öllu ævintýralegri en Eiríkur Hansson og meiri spennusögur og greina þær frá Íslendingum sem lentu í furðulegum aðstæðum eftir brottför frá heimalandi sínu. Þá skrifaði Jóhann Magnús smásögur sem urðu vinsælar

á sínum tíma. Í flestum þeirra birtast okkur Vestur-Íslendingar sem á einhvern hátt hafa haslað sé völl sem afreksmenn á tilteknu sviði, og þannig höfðar Jóhann Magnús vissulega til þjóðarstolts landa sinna. Síðari árin skrifaði Jóhann Magnús einkum ævintýri

í anda dæmisagna og náði á þeim afar listrænum tökum. Allar þessar sögur eiga enn fullt erindi til lesenda, m.a. af þeirri ástæðu að þær eru lausar við hvers kyns kreddur. Jóhann

Magnús er ekki siðapostuli en hann hallast ævinlega að því sem mannbætandi má teljast; leitun mun á manni sem hefur jákvæðari afstöðu til lífsins. Sá eiginleiki hefur eflaust átt drjúgan þátt í þeim miklu vinsældum sem hann naut, ekki aðeins sem

rithöfundur, heldur einnig sem kennari og mannkostamaður í Íslendingabyggðum vestanhafs.

 Jóhann lést árið 1945 og hafði þá aldrei borið Ísland augum eftir að hann fyrst fór þaðan.

Tímalína Jónasar Hallgrímssonar