4. Konrad Maurer (1823–1902): Raunverulegur Íslandsvinur

Árið 1858 kom þýskur maður að nafni Konrad Maurer til Íslands. Hann var prófessor í lögfræði og réttarsögu í München og hafði skrifað greinar í þýskt tímarit um réttindi Íslendinga gagnvart Dönum og beitti lagalegum og sögulegum röksemdum máli sínu til stuðnings. Á þessum tíma var Jón Sigurðsson foringinn í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga, og hann þýddi strax þessar greinar Maurers og birti í tímariti sínu, Nýjum félagsritum. Þess vegna var Maurer orðinn þekktur maður á Íslandi þegar hann kom til landsins: fólkið var þakklátt honum fyrir stuðninginn við sjálfstæðisbaráttuna.

Árið áður en Maurer kom til landsins hafði hann verið í 10 vikur í Kaupmannahöfn og lært nútímaíslensku; en hann var löngu búinn að læta forníslensku af því að hann hafði sökkt sér niður í gömlu lögbækurnar okkar og var orðinn fróðastur manna um Grágás, bókina sem geymir lög frá elstu tímum og allt fram til þess tíma þegar Íslendingar misstu sjálfstæði sitt og urðu þegnar Noregskonungs (1262).

En Maurer hafði áhuga á mörgu öðru en lögfræði og réttarsögu. Meðal annars hafði hann kynnt sér þjóðsagnafræði undir handleiðslu hinna frægu Grimmsbræðra. Og nú langaði hann að kynnast íslenskum þjóðsögum.

Og af því að Maurer kunni íslensku (ólíkt flestum erlendum ferðamönnum á þeim tíma) þá gat hann talað milliliðalaust við fólkið í landinu. Hann ferðaðist um mikinn hluta landsins (fór m.a. yfir Sprengisand; einnig fór hann í Breiðafjarðareyjar og á Barðaströnd). Alls staðar þar sem hann kom vildi hann heyra þjóðsögur. Hann reyndi að finna góða sögumenn og svo skrifaði hann sögurnar upp eftir þeim: þeir töluðu íslensku en hann skrifaði á þýsku! Tveimur árum seinna gaf hann þessar sögur út í Þýskalandi (á þýsku) og kallaði þær „nútíma-alþýðusögur“.

Þegar Maurer kom til Íslands hafði Jón Árnason reynt að safna íslenskum þjóðsögum. En það var erfitt því að hann var bundinn í Reykjavík og varð að treysta á að sögumenn sendu honum sögur skriflega. Maurer hvatti Jón Árnason til að gefast ekki upp og hann benti honum á góða sögumenn sem hann (þ.e. Maurer) hafði kynnst. Síðar hjálpaði Maurer Jóni að finna útgefanda að þeim þjóðsögum sem Jón hafði safnað. Fyrstu tvö bindin voru gefin út í Þýskalandi (á íslensku!) 1862 og 1864.

Við getum dregið saman og sagt: Við eigum Konrad Maurer mikið að þakka. Hann stóð þétt við bakið á Jóni Sigurðssyn í sjálfstæðisbaráttunni við Dani og hann hvatti Jón Árnason til að gefast ekki upp við söfnun íslenskra þjósagna, m.a. með því að benda honum á góða sögumenn víðs vegar um landið. Þjóðsögur Jóns Árnasonar eru gersemar. Hver man ekki eftir Búkollu, Gilitrutt og Átján barna föður í álfheimum?    

Og eitt enn: Maurer skrifaði ferðasögu eftir Íslandsleiðangurinn. Handritið týndist en fannst aftur hundrað árum síðar! Það var gefið út í íslenskri þýðingu árið 1997 (Íslandsferð 1858) og er ómetanleg heimild um lífið á Íslandi um miðja 19. öld.