13. Tristrams saga

Tristrams saga var þýdd úr frönsku árið 1226 og telst vera fyrsta norræna riddarasagan. Bróðir Róbert þýddi verkið en ekki er vitað neitt um hann. Hann er þó talinn hafa verið Norðmaður sem sennilega hefur dvalist í klaustri á Bretlandseyjum, en franska var málið sem talað var við bresku hirðina á þessum tíma. Sagan var þýdd að beiðni Hákonar Noregskonungs sem síðar lagði Ísland undir sig. Höfundur sögunnar er sagður vera Tómas frá Bretagne en lítið er varðveitt af riti hans.  

Riddarasögur höfðu áhrif á okkar frægustu fornsögur. Orð eins og kurteisi eru ættuð þaðan og ýmislegt fleira sem tengist t.d. fallegum klæðum og brennandi ást.  

Í Tristrams sögu er lýst leynilegum ástum. Tristram er sonur Kanelangresar sem var frá Bretaníuskaga í Frakklandi norðvestanverðu. Kanelangres hafði rænt Blensinbil, systur Markisar konungs í Kornbretalandi (Cornwall); hann féll síðan í bardaga áður en Tristram fæddist og móðirin sprakk af harmi eftir fæðingu hans.  

Tristram verður síðar hirðmaður Markisar (án þess að það komi í ljós að Markis sé móðurbróðir hans). Hann vinnur mikið afrek á Írlandi með því að drepa hinn ferlega Mórhold sem var bróðir drottningarinnar á Írlandi. Tristram særist, en þannig vill til að Ísönd, dóttir drottningarinnar og drottningin sjálf hjúkra honum en vita ekki að hann var banamaður Mórholds.

Fyrir afrek sitt gerði Markis Tristram frænda sinn að ríkisarfa. En öfundarmönnum Tristrams leist ekki á það og hvöttu kónginn til fá sér konu til að geta sjálfur eignast ríkisarfa. Tristram var þá sendur til að biðja Ísandar prinsessu á Írlandi fyrir hönd frænda síns. En töfradrykkur sem átti að vekja ást milli Markisar og Ísandar fór óvart í munn Tristrams og hennar – og þá varð ekki aftur snúið. Sagan greinir svo frá þessari leynilegu ást þeirra og brottför Trisrams sem giftist síðar annarri konu en hugsar alltaf til Ísandar. Eitt sinn særist hann og lætur sækja Ísönd með þeim skilaboðum að ef hún komi á skipinu skuli seglin vera hvít. Þegar skipið nálgast spyr Tristram konu sína hvernig seglin séu á litinn. Hún segir að þau séu svört (en þau voru hvít) og þá deyr Tirstram. Ísönd deyr af harmi þegar hún fréttir lát hans. Þau eru grafin sitthvoru megin við kirkju eina en tvær eikur spretta upp af leiðunum og mætast fyrir ofan kirkjuburstina:  þannig ná elskendurnir að vissu leyti saman eftir dauðann.

Tristrams saga er saga um ástir. Það er sönn ást milli foreldra Tristrams. Svo má benda á ást Markisar á Ísönd: hann elskar hana af öllu hjarta þótt hann viti um svik hennar. Loks er það ást Ísandar og Tristrams. Það er varla hægt að hugsa sér meiri sælu en lýst er meðan þau eru enn saman: Kóngurinn Markis hafði rekið þau í útlegð, og þau dvöldu við á eina með „heilsusömu vatni en umhverfis ána voru vaxin hin sætustu grös með fögru blómi er maður vildi kjósa“.

En sælan tók enda. „Þeim var ekki skapað nema skilja.“