16. Valþjófsstaðahurðin

Íslendingar eiga ekki mörg listaverk eða dýrgripi frá fyrri öldum nema handritin gömlu – sem sannarlega eru ómetanleg og einstök á veraldarvísu. En við eigum tréskurðarverk frá því um 1200 sem er raunveruleg gersemi: Valþjófsstaðahurðina. Reyndar eigum við eldra tréskurðarverk, frá 11. öld að því er talið er, hinar svokölluðu Flatatungufjalir. Útskornu myndirnar á þeim sýna dómsdag og kvalirnar í helvíti; þessar fjalir hafa að öllum líkindum verið í kirkjunni á Hólum í Hjaltadal á tímum fyrstu biskupanna. – Við vitum að til hafa verið fleiri gamlar útskornar skreytingar. Í Hjarðarholti í Dölum var skáli Ólafs pá skreyttur með myndum úr goðsögum okkar, enda var þá kristni ekki enn lögtekin í landinu (á 10. öld). Frá þessu er sagt í Laxdæla sögu. Veggskreytingarnar eru því miður glataðar en vísur hafa varðveist eftir skáldið Úlf Uggason þar sem myndunum er lýst.  

En snúum okkur aftur að Valþjófsstaðahurðinni: Hún á nú sinn heiðurssess í Þjóðminjasafni Íslands. Þetta er timburhurð í rómönskum stíl og hefur verið skorin út á Íslandi. Upphaflega var hún að öllum líkindum á skála á bænum Valþjófsstað í Fljótsdal en síðar notuð sem kirkjuhurð á sama stað. Hurðin er 206 sentimetrar á hæð en talið er að hún hafi upphaflega verið þriðjungi stærri en hún er nú og þá hafi hringmyndirnar á henni verið þrjár en ekki tvær eins og nú. Ef þetta er rétt segir það merkilega sögu um stórhug og ríkidæmi þeirra sem þarna bjuggu. Á hurðinni er járnhringur með innlögðu rósamynstri úr silfri.

Í neðri útskorna hringum á hurðinni er drekamynd: fjórir drekar sem vefjast saman og hafa upphaflega verið málaðir þannig að auðvelt hefur á verið að greina drekana hvern frá öðrum.

Í efri hringnum er merkileg myndasaga í þremur þáttum. Sagan byrjar neðst og sýnir riddara á hesti og fugl (fálka) sem flýgur með. Riddarinn leggur sverði gegnum dreka sem hefur vafið sporði sínum um ljón. Næsta mynd er efst til vinstri og sýnir hún þakklátt ljón fylgja lífgjafa sínum en fuglinn hefur tyllt sér á makka hestsins. Í síðasta þættinum lengst til hægri má sjá syrgjandi ljónið liggja á leiði húsbónda síns. Það er kross við leiðið, og í baksýn er lítil kirkja. En á gröf riddarans er skrifað með rúnum: „Sjá hinn ríka konung hér grafinn er vá dreka þennan“.

Sá sem skar hurðina út hefur þekkt þessa riddarasögu. Samsvarandi saga var þýdd á Íslandi (Ivents saga) en það var ekki fyrr en nokkrum áratugum eftir þetta. Þess vegna verður að álykta að sagan af ljóninu og riddaranum hafi verið þekkt í munnlegri geymd um 1200. Sú tilgáta hefur verið sett fram að einn af Oddaverjum (Páll Jónsson, síðar Skálholtsbiskup), hafi heyrt söguna á Englandi þar sem hann var við nám (1157); og síðan hafi hann sagt náfrænku sinni söguna en hún var einmitt húsfreyja á Valþjófsstað um 1200 þegar hurðin var gerð.

Valþófsstaðahurðin var flutt til Danmerkur árið 1851 til viðgerðar en síðan send Íslendingum þegar alþingishátíðin var haldin árið 1930 en þá voru þúsund liðin frá stofnun alþingis á Þingvöllum.