22. Sæmundur fróði í Odda (1056-1133)

Fyrir framan aðalbyggingu Háskóla Íslands er höggmynd eftir Ásmund Sveinsson af manni sem heldur á bók og er í þann veginn að slá henni í hausinn á sel sem hann situr á. Þetta er Sæmundur fróði. Það er einhver dýrðarljómi yfir nafni hans, og þannig hefur það verið í meira en 900 ár. Sæmundur er einn fyrsti Íslendingurinn sem vitað er um að farið hefur til æðra náms á erlendri grund. Hann var í Frakklandi og sagður hafa verið í Svartaskóla. Hann var svo djúpt sokkinn í nám sitt að það var eins og hann hefði gleymt fortíð sinni og uppruna. En þá kom Jón Ögmundsson, síðar biskup á Hólum í Hjaltadal, til hans og bjargaði honum úr þessum aðstæðum.

Margar sögur hafa gengið af Sæmundi allar götur síðan. Ein er sú að þegar hann yfirgaf skólann í París hafi hann vitað að skólameistarinn vildi ekki missa hann. Sæmundur hafi því haft kápuna lausa á herðum sér og aðeins farið í aðra ermina. Meistarinn á svo að hafa þrifið í kápuna þannig að hún rifnaði og aðeins ermin varð eftir á handlegg Sæmundar; skólameistarinn hélt kápunni en Sæmundur slapp. Til að komast heim til Íslands samdi hann við sjálfan Kölska um flutninginn. Kölski breytti sér í sel, og þegar hann var kominn að ströndum Íslands sló Sæmundur biblíunni í haus selsins og óð í land því hann vissi að Kölski hafði ætlað sér að taka hann til sín.

Sæmundur varð prestur í Odda á Rangárvöllum. Margar sögur ganga af honum þar og þær snúast gjarnan um átök hans og Kölska; Sæmundur hafði alltaf betur, enda var hann göldróttur eða fjölkunnugur eins og gjarnan var sagt. Stundum snerust galdrar hans um hversdagslega hluti eins og þá að venja vinnufólk sitt af blótsyrðum og leti; oft leysti hann fólk sitt úr vanda sem það hafði sett sig í. Það má því segja að þessi galdramaður og prestur hafi beitt fjölkynngi sinni til góðs!

Sæmundur fróði var einn af hvatmönnum þess að Ari fróði skrifaði sagnfræðiritið Íslendingabók (skömmu fyrir dauða Sæmundar 1133). Í þeirri bók er vitnað í rit Sæmundar fróða um norskan konung. Rit Sæmundar er því miður glatað eins og allt annað sem hann skrifaði. Að hætti lærðra manna í Evrópu á þessum tíma og lengi síðan mun  Sæmundur hafa skrifað rit sín á latínu.  

Það er til marks um álitið sem Sæmundur fróði naut, að Brynjólfur biskup Sveinsson kallaði skinnhandritið, sem varðveitti eddukvæðin, „Sæmundar-Eddu“. Þessi bók er einn mesti dýrgripur Íslendinga. Brynjólfur komst yfir þessa bók um miðja 17. öld og gaf hana Danakonungi. Hann hefur líklega talið að Sæmunur fróði hafi annaðhvort ort þessi ómetanlegu kvæði eða safnað þeim í eina bók; kvæði um forna guði og hetjur.

Sæmundur fróði var ættfaðir hinna frægu Oddaverja. Sonur hans, Loftur, eignaðist kóngsdóttur frá Noregi fyrir konu! Sonur þeirra hjóna (og sonarsonur Sæmundar) var Jón Loftsson, mesti höfðingi á Íslandi á sinni tíð. Jón Loftsson ól upp mesta rithöfund og lærdómsmann okkar Íslendinga á miðöldum, Snorra Sturluson. Í Odda, arfleifð Sæmundar fróða sem nam sín fræði í Svartaskóla, lærði Snorri sín fræði. Við getum kannski fullyrt að það hafi verið gæfa Íslendinga að Snorri skyldi hafa verið tekinn í fóstur á þessu lærdómssetri.